تنقید 4
علي اصغر اجاقلو (سرين)
تبت يدا رومانينا بير باخيش (اوچونجو و سون بؤلوم)
آرتيرمالييام بو آراشديرما «تبت يدا» رومانيندا اولان كاراكترلر و قونويلا ايلگيلي سؤز دانيشمالاري، نئجه بيري- بيري ايله اوز- اوزه گلمهلري، بؤلوملرين نئجه اولوشماسي، نهايتده بير اولاي روايتين سونا يئتمهسي و ان اؤنمليسي بير يازارين باخيشلار آراسي اؤزل بير باخيش آچيسيني قازانماق ايچين ياراتديغي اثرينه گؤره بير پارا يازقيلاري يازماق دويدوغوم وازگئچيلمز بير ايش دير.
1- بيلديگينيز كيمي -عموميت ده هنري اثرلرين ايزليجيلري و خصوصيتده ادبيات ساحهسينده چاليشانلار اؤزلليكده اؤيكو و رومان اوزمانلاري- بير ساغلام هنري اثرين تانيماغي و بير يئتگين اؤيكونون بوراخديغي ائتگيسي، قازانديغي اوخوجولار رغبتيني يوخسا بوتونلوكده اورتايا قويدوغو قاباريق و يئني بسلنميش اينسانسال دوشونجهلري باخيميندان آراشديريب، ديرلنديرمك بو گونكو منتقيدلر طرفيندن آچيق بير ايليشتيري يوللاري آدينا تانينميش و تثبيت اولونموش بير يول يؤندم دير.
آنجاق بو فاكتلار باخيميندان «تبت يدا» روماني توركجه (آذربايجان توركجهسي) يازار و اوخوجولار طرفيندن اؤزو ايچين قازانديغي اولوملو و اولومسوز تيپكيلري و تيپكيسيزليكلري، خاص مخاطب سوسغونلوغو آنلاشمازليغي باخيميندان، آراشديرماسي چوخ دا ساده و راحات ايش دئييل. منجه بو آرادا اؤتري بير سيرا اشارهلر يئتريجه فايدالي اولا بيلير.
گؤزه گلن كاراكترلر آراسيندا (علي خان، صمد معلم، قولام، ميرزه قنبر، جئيران و مليحه) نين چئشيدلي دوروملاردا گؤسترديكلري داورانيش طرزلري و دانيشديقلاري، سؤز- صحبتلري، قيليق- قيافهلري، گئييملري ديققتله گؤز آلتينا آلينيرسا، اينانيرام كي بو اثرده اولان بير سيرا اؤنملي آخساقلار و يانليشلارين اوستو آچيليب و اورتايا قويولا بيلر.
مثال ايچين «صمد معليم»ين دانيشديغي سؤزلريني بير داها گؤزدن گئچيرمك آز اؤنجه دئديگيم سؤزلرين مصداقي اولا بيلر. 189 جو صفحه ده صمد مثنوي نين آلتينجي دفتريني الينه آلدي:
((«خان آغا بورادا دئيير بير نفر وارلينين اوغول برابري ياخشي بير قولو وارايدي و بيردنه ده گؤز اوزونو گؤرمهميش، سو سوناسي كيمي گول اوزلو قيزي. بو قيز ائلچي قاباغينا چيخان زاماندا، آتاسي ائلچيلرين هر بيريسينه بير چؤپ قونداردي. آخيردا بيريسيني بهيندي و قيزي اونا آد ائلهدي. قضادان خواجهنين هوشلو- باشلي قُولو دا بير كؤنولدن مين كؤنوله او قيزا ويريلميشدي. قيزي اؤزگهسينه آد ائلهيندن سونرا يازيق قول اورهييني اويان غضهدن زيرين-زارين بير درده دوشدو. خواجهنين آروادي قولون باشيني اخشاييب چوخلو سيلكهيندن سونرا اونون گيزلي عشقيندن باش چيخارتدي. هيرسلنمهسينين قاباغيني بوغدو. بو سيرري اربابا آچاندا او دا آتيلدي-دوشدو. آمما هيرسيني گيزلتدي. دؤنوب دئدي: آرخايين اول كي قيز سنين دير.
ارباب اونا اوزه گولر آغيزلاري سولانديران زيرنا-بالاباني بير توي توتدو. زيلبه- طبيل توتولدو. كورهكن گردهيه گيرندن سونرا شاملار سؤندولر. آمما زاواللي قول گلينين اوزوندن دوواغيني قاپماغيني گؤردو. گلين اوغلان چيخدي و بير گؤز يوممادا قولو اوزو قويلو سالدي و دامادا دامادليق ائلهدي. زيرنا دؤهولون سسي قويمادي دامادين سسي بير يانا چاتسين. سحر آچيلينجا دفعهلر آدي بهي اوغكالاندي. سحر آچيلاندا بهيي زيرنا دؤهولونن حاماما آپارديلار. قول درديني هئچ كيمه آچيب ديينمهدي. به گردهيه قاييداندا اربابين قيزي سورمهلي بزكلي گردهكده اوتورموشدو. اتهيي كالاوايا دؤنن قول باخدي- باخدي و بيردن دئدي: آللاه هئچ بير قارقينميشا دا سنين كيمي بير گلين گؤرستمهسين. گوندوزون گؤزو قينچا گلين اولدوغون هارا، گئجهني سحره جن ائششكدن اوزون تومان باغين هارا؟!
خانآغا، بونجا گتير- گؤتور، مقام، دونياليق، جئيرانلار و يوزلر اونا تايلار گوندوز گؤزو آغيزلاري سولانديران بزكلي گلينلرديلر. ايندي آمما گون باتهاباتدادير. گئجه نين قوينوندا ائركك لرين جئيرانين توخماغي نين زوققولتوسونا دؤزمه ليسن.....»
«بو كيتابين آدي "اللّصّ و الكِلاب" يعني ايتلر و اوغرولاردير. بو كيتابدا دئيير: ايتلرين سسلري گلن يئري تايماق چوخ چتين دير، قارانليقلا قارانليقدان قورتولماق اولاسي دئييل. يارامازلار الدن چيخيب جان قاچيرتديلار. ميرزه و ميرزهيه تايلارين حسينين باشيني گونده مين يول كسيب اونلارا ياس ساخلايانلارين، خالقي آلداتماقدان اؤترو آي مرثيهسي دئديردنلرين عؤمور بويو أييليب دوزلمهلري آللاهي دانماقدير. اونلارين آنلامسيز عبادتلري اونلاري آللاهدان اوزاقلانديراندير. قورآندا عاغيل سؤزو ان چوخ ايشلهديلن سؤزلردندير. «لِمَ تَعقِلون» نييه عاغيللارينيزي ايشه سالماييرسيز؟»))
بو آرادا صمد معلمين مخاطبلري اولان خانآغا و ميرزه قنبر ايله دانيشيركن، هر پاراگرافدا سؤز دئييشمهسي بير قووت ساييليرسا، مثنوينين آلتينجي دفترينه دك اونلار ايچين اوزون- اوزون دانيشماسي –اوخوجولار گؤزونده كند معليمي يوخ، بلكه بير دانشگاه اوستادي كيمي گؤرونور- روايتي آجي باغيرساق كيمي اوزانلاشديرمادا و آرتيق اوخوجولاري يورمادا و بوش-بوشونا بير قيسا صحنهني چئكيب اوزانديرماسيندان سوواي نه يارار قازانا بيلميشدير؟ كاراكترلرين ايچ دنياسي ايلا ايلگيلي نه گيزلي سؤز و سيزيني گؤز اؤنونه چيخارا بيلميشدير؟
بيلديگيميز كيمي بو گون اوخوجولار گونده بير آوانقارد رومان، اؤيكوجوك، روايي شعر و اولورسا اوپراني سئير ائده بيلمزلرسه ده ان آزي هر گئجه ايشدن آرغين- يورغون يئتيشديكده، تئلويزيوندا گؤستريلن فيلملر يا سرياللار –داخلي و يا خارجي فيلملري- سئير ائدهرك اؤزونو مبتدي بير اوخوجو طبقهسيندن اوست طبقهيه قالديرماق فرصتي الده ائتميش و نهايتده بئله بير مكتوب اثرلرين اوخونوب آلغيلانماماسي چوخ دا بعيد دئييل. ياني صمد معلمين سواد ساتماسي، يوخسا يازيچي نين رومان صفحهلريني آرتيرماق نيتي، بو گون داها گؤزدن دوشموش و كليشهلنميش بير تكنيك اولدوغو، آراشديرماجي يا سادهجه اوخوجولار طرفيندن هلهليك تاييد اولونموش بير قونودور. دئمهلييم آخساق صحنهلر و كاراكترلرين گوجلو بسلنمهمهگي قارشيسيندا گوجلو گؤرونتولر، صحنه بزك- دوزكلري باخيميندان چوخلو بؤلوملري اونوتماماغيميز گرهكن بير وظيفه دير. ميثال ايچين 132-131 جي صفحهلرينده گؤزلجهسينه آچيقلانميش جاوادلا ميرزه قنبرين ايكي اوزلولوكلريني و خانآغانين گؤزلنيلمز داورانيشيني خاطيرلاتماق چوخدا يئرسيز دئييل:
((عاشورا گونو ساحات اونايكيدي. قاپيسينين ساغ سولونا ايكي نده يازيلي قره عَلَم ويريبلار. علملرين اوستلرينده يازيليبدير: «يا ابالفضل». علملرينقولاقلاريندا بير كسيك بيلك عكسي وار كي قيرميزي ساپينان تيكيليبدير. قاپيدان گيرن يئردن، ايچ سارايين پيللهلرينهجان فرش دؤشهنيبدير. علي خان قاپينين آغزيندا دايانيبدير. عليخان درسينه ازبردير. قاپيدان گيرن قوناقلار، باشماقلاريني چيخارتماق همان، عليخان اونلارين اياقلارينا بير چينديك ترپاق اولور:
«آغالار سيزين او تورپاقلي قدملرينيزه قوربان اولوم. باشماقلي گئدين، سيزين باشماغينيزين توزو دا شفادير.»
حيهطين آرا خياواني اوتاي-بوتاي آدامينان دولودور. اوتاقلاردا دا خانين آداملاري يورولموش حسينچيلره يئلپيك چاليرلار. زعفرانلي پيلووون اييي قاپيدان گيرهني اومدورور. ميس بايدالاردا بال شربتي گزديرديلر. قوناقلار دسته-دسته يولا سالينير. يئرلريني ائشيكدن گلنلر دولدورورلار. آرادا بير ائشيديلير:
«آللاه اؤزو بيلير كيمه وئرسين. كيشي وئرمهلي آدامدير».
بو آرادا جاواد آيري قانليلارينان يئتيشير. بير آرواد چارقاديني دستهنين اياغينين آلتينا آتير. باشي ساريقلي قانليلار دايانيرلار. جاواد دووا ائلهيير:
«آللاه عاشورانين بو يورغون زاماني، بو قانلي باشلارا، ترلي سينهلره خاطير، بو چارقات صاحابينين هرنه حاجت شرعيّهسي وار برآورده به خئير ائلهگينن».
قانليلار بير آغيزلا دئييرلر: «آمين».
قانليلار حيهطه گيريرلر. جاواد يانيندا دوران باشي باغلي اوغلان اوشاغينا دئدي: «من دووا ائلينده ايلاهي آمين دئ. يوك آلتيندا دئييلسنكي سسين چيخماسين».
خان اونلارين قاباغينا چيخدي. جاوادينان گلن قوناقلار، بؤيوك طنهبييه آپاريلديلار. بؤيوك طنهبيده اولان قوناقلارين چوخو ايكي آدليديلار. ايت جاواد، ميريق اژدر، پيسميريق ممد، بالدير عين الله، چاخير چاپار، يورقا اكبر، دامار ميرزهعي، هوزو زينال، زيرپي ارشد، اوچ دوداق ممي....
ميرزه قنبر منبره چيخير:
«آغا سنين اورهيينين ياراسينا نؤكرلرين قوربان. خبرده وار كي بو گونون احساني هر كيميم قارنينا گئتسه، او دونيادا محشر اياغيندا اونا شفاعت ائلهير. آللاه ايمانسيزلارين شرريندن موسلمانلاري ساخلا، آمما بو تزه چيخان كهكيلي ياندان قويانلاردان چوخونو تانيييرام كي قاپيلاريندان احسان دا وئريلنده ايستهمهييرلر. آللاه گؤر نه قدر لوطفونو اونلاردان كسيبدير.» ....))
2- كاراكترلرين بير-بيري ايله اوز- اوزه گلمهلري بعضن ديققتيمي آلميش جالب بير قونودور. بير داها اؤرنگ ايچين 112 دن 118 جي صحيفهلري اوخوياركن جاواد كيمي ييرتيجي و قولدور بير شخصيتين خوروز بوغوشدورماسي اويونوندا-جاوادين خوروزو رحمانين خوروزو قارشيسيندا يئييليب اؤلمهسي گؤرونتولري- شرطي اوتوزموش و پيچاغي جئبيندن چيخاريب تهديد ائدهرك آچماسي و اونا قارشي رحمانين «گده من اؤلمهميشم كي منيم گور- كفن پولومو سيز آلاسيز» دييه قيشقير- باغيرلا وئرديگي جاوابي، يازارين، او ايكي ناغيل آدامينين ايچ دونياسي، فيكير دغدغهسي، دوشونجهسي و ... آچيق و گؤزلجهسينه اوخوجويا آنلادا بيلمك ايچين غايت چاليشماسي گؤز قاباغيندادير. بو گؤستريلن «ييرتيجي جاواد» سونوندا «لطفعليخانلا» دنديل محلهسينده سوخولدوغو زامان بير ساده ايشچي ايله اوز-اوزه گلديگي آن دانيشيغي و داورانديغي هئچ ده اونا ياراشان بير اخلاق دئييل. بوراسي آرتيق بير ياماق كيمي جاوادين قولدورلوغونو ناشيجاسينا گؤزدن قاچيرماق آخساق بير صحنه اؤرنگي دير.
((لطفعليخانين ورهزهنيني، خوروز دؤيوشدورنلر، اوزوك قاشي كيمي آرايا آليبلار. بوتون گؤزلر آسيليديلار. يارپاق دبهريلنده گؤزلر يولا تيكيلير. جاواد خوروزونو ماميزينا گيردكان ايچي سورته- سورته دئيير: «خوروز، آماند گل جاوادين باشيني پاچاسينا تيكمه». بيرده يولا دؤنوب يولا باخاندا، دئييندي: «تومان باغي كؤپك اوغلونو يورقان باسيب، اللرده قالميشينين قوجاغيندان چيخماق بيلير كي؟!»
دؤنو خوروزونون ياليني تومارلادي: «خوروز سنين او قوزونو يئييم، گل جاوادي آرواد ائلهمه». اژدر، خوروزون كهكيليني اوخشاييب دئدي: «هئچ اينانميرام بو اوورش اون دقيقهدن آرتيق قاباقدا دايانا بيلسين».
جاواد بيرهلندي: «اوورهشين سسيني ائشيديريك. بير نفرين خوروزو منيم خوروزومو باسسا، آرواديني گؤزونون قاباغيندا فيلان-فيلان ائلهرم».
اژدر گوله-گوله دئدي: «فيلان- فيلان شده، نظر خميري كيمي نييه داشلانيرسان؟»
جاواد دئدي: «داشلانارام، آدامين هر زاديني دا او سؤز. او شيرين ديلينه خاطير، خيالين سنه بير آرواد دا گتيئيديم؟ اؤزون بيليرسن كي بير نفر منيم آرواديمي گؤزومون قاباغيندا ناللاسا، اوندان ياخشيدي كي منيم خوروزوما چكلي اويانا دئسين. نئچه آيدير كي بونون قوزونا سئجده قيليرام. مامازيني ياغلاييرام. سن بو اوورهشين جورهليليينه ياخما، دؤيوشنده قوچو دا پوسگوردر».
دؤدو لطفعييه دئدي: «كبينلين كيمي منيم يانيمي نييه كسيبسن؟ چيخ بير يولا، بير گؤر نه خبردير!»
لطفعلي دئدي: «يومورتان ترسه گلمهسين بير گؤرك. ساحات هله آلتي اولماييب».
جاواد دئدي: «من بيليرديم كي اونلار قاباغا چيخا بيلمزلر».
بو سؤزدهايديلر كي ماشين خيريلتيسي گلدي. نئچه ماشين قاپينين اؤنونده دايانديلار. سيقنالي، سيقنالا دويونلهديلر. نئچه نفر قاباغا چيخديلار. بؤيوك قاپي آچيلدي. ماشينلارا يول وئريلدي. اون دنه جيپ ماشيني، بير اوتوبوسونان آياقلاشيرديلار. دوخسان نفره ياخين مسافير، ورهزهنين اتهيينه توپلانديلار. رحمان گؤزونون قولاغياينان جاوادي سوزدو. جاواد خوروزون دؤشونو تومارلاماقدايدي. ديلينين آلتيندا قورولداندي: «كؤپك اوفلو ائله بيل كبينليسينه باخير».
رحمان لطفعلييه دئدي: «جاوادي باشا سال كي بو خينا او خينالاردان دئييل، شرطين ياريسيني اونا خاطير كئچيرم. سويو سوزولمهميش خوروزونو گؤتوروب بورادان گئتسين».
جاوادين قولاقلاري داري دؤشوروردو، اودور كي لطفعلييه ماجال وئرمهدي كي سؤزو يئتيرسين، اوزاقدان ميريلدادي: «آغين كسيلمهميش گؤتور او پيسلانميش جوجهني آپار. من شرطين هاميسيني سنين يانينداكي او توكسوزه باغيشلاديم».
رحمانين الي گئتدي قمهيه. جاوادين اوستونه جومولاندا لطفعلي آتيلدي آرايا: «سيز اگر دؤيوشمهليسيز بويورون، يوخسا خوروزلار توي بَييديلر. قووورقا كيمي چيتلاماغين يئري يوخدور».
جاواد پيچاغيني قورشاغينا سوخاركن دئيينيردي: «آغزينا دورتدويوم، يوبانماغي بس دئييل هله قاباقدا گلمكليك ائلهيير».
حريفلر يئرلرينده اوتوردولار. اژدر، خوروزون پيپيييني اؤپوب بوراخدي. رحما دا اؤز خوروزونو بوراخدي. خوروزلار چوخ آغير ايكي سينيلماز قهرمان كيمي آدديم- آدديم بيربيرينه ياخينلاشديلار. بير آرشينليقدا بيربيريسيني يان- ياني سوزوب دايانديلار. جاوادين خوروزو بوغازيني اوزالديب گرنهشن كيمي اونو اوجالانديردي. بير قدم داها قاباغا آتدي. رحمانين خوروزو چوخ پيرسييا- پيرسييا بير قدم داها يئريدي. بير دؤور كي بير ايل نظره گلدي، دولانديلار. دولانا- دولانا ياخينلاشديلار. جاوادين خوروزو گؤزلهنيلمهدن آتيليب رحمانين خوروزونون دؤشوندن بير ماميز ويردي. جاواد قيشقيردي: «خوروز سنين قوزونو يئييم، آرواديم حلاليندير خوروز».
رحمانين خوروزو آز قالميشدي كي دورومونو پوزسون، آمما بيردن جومولوب حريفي ماميزلادي ائله كي جاوادين خوروزو ياريم آرشين قدري دالييا آتيلدي. خوروزلارين گؤزلري قيزدي. اژدر دئدي: «آماندي خوروز، آغزيمي آغيما ياماما گل».
خوروزلار دولانديقجا يوزلر گؤز ده دؤيوشوردولر. بير داها جاوادين خوروزو شيغيچي بير قوش كيمي حريفين اوستونه جومولدو و داها رحمانين خوروزونا ماجال وئرمهدي اؤزونو تاپا بيلسين. پيپييي يارالاندي. جاواد اژدره دئدي: «تونبهتون اوغلو، سنه دئمهديم كي بو خينا او خينالاردان دئييل؟»
اژدر سئوينديييندن آغلاييردي. بو آرادا رحمانين خوروزو بير داها داشلاندي. جاوادين خوروز اؤزونو ييغيشديرينجا ديمديييني اونون بوينونا ايليشديردي. بوينونو بوكدو. جاوادين خوروزو بير يوماق كيمي اولدو. خوروزلاري آييرديلار. جاواد شرطي اودوزموشدو. جاوواد يايلي پيچاغيني شاققيلداديب آتيلدي آرايا: «بير نفرين هنري واردير شرطه اليني اوزاتسين».
رحمانين يال يوببالاري چاخناشديلار. رحمان قيشقيردي: «گده من اؤلمهميشم كي منيم گوركفن پولومو سيز آلاسيز».
رحمانين آداملاري يئره اوتوردولار. جاواد پيچاغي توولايا- توولايا باغلي بوقچانين يانينا چاتدي. آمما رحمان بير گؤز يوممادا جاوادي خوروزو كيمي يوماقلادي. قمهسيني بوغازينا دايادي. جاوادين سينهسينه ائله بيل بير دييرمان داشيني قويموشدولار. باخيشلاري سينماغيني آنلاتدي. پيچاغي يئره دوشدو. رحمان جاوادين پيچاغينين اوجو ايله بوقچاني قالخيزيب، سايمازيانا اؤز آداملارينا ساري گئتدي. قول- قانادي يانينا دوشموش جاواد اؤز يئرينه قاييداركن دئيينيردي: «داليدان ناللانان كؤپك اوغلو».
رحمان دئدي: «آغيني مندن قاباق يوز يول كسمهسه ايديلر، آغيني كسرديم».
قوناقلار ماشينلارينا دولاندان سونرا، باغدان ائشييه چيخديلار. رحمان آخيرينجي جيپه ميندي. مينركن لطفعلينين آداملارينا دئدي: «بير نفر بيزيم داليميزجا گلسه، آروادينا داها صاحيب دئييل».
ماشين توزاناق ساليب قيژيلتي ايله يولا دوشدو. جاوادين يال- يوببالاري اونون عادتيني بيليرديلر. هئچ نه دئمهدن بير بير باغدان ائشييه سوزولدولر. جاواد يوماقلانميش خوروزا بير ائله تپيك ويردي كي توپ كيمي هاوادا فيرلانيب گيردكان آغاجينا دَيدي و بير ياش چيليك كيمي يئره دوشدو. سونرا بير آز اويانليقدا دوران توكسوز اوشاغا قمهسيني تونلادي: «ايتيل گؤزومون اؤنوندن، يوخسا ...».
توكسوز اوشاق بير گؤز يوممادا يئره جومدو. لطفعليخا دئدي: «قازدير گده، داماغيميزا سيچما گؤرك. دييهسن تونبهتون كؤپك اوغلونون آروادينين داماغيني گؤتوروبلر».
جاواد دئدي: «كاش اونون داماغيني گؤتورئيديلر».
لطفعلي اوزاقلاشاركن اونو سارايا چاغيردي، دئدي: «گل هله هيرسينه بير آز توستو وئر گؤرك. آدامين آشيغي كي هميشه آلچي دورماز».
جاواد هاندان هانا قولاما دئدي: «گؤزلرينله مني بويلو ائلهيينجه، او تولومباني وئر گؤروم».
قولام بير سؤز دئمهدن تولومباني وئردي. جاواد سويونماميش، سويون آلتيندا دوردو. ياش- ياش سارايا كئچدي. سويوندو. سالينميش سوفرهنين باشيندا آنادان دوغما لوت اوتوردو. ياريمچيليق ويسكيني شوشهسي ايلن باشينا چكدي. لطفعلي مزه وئرنده آلمائي. نئچه دقيقهدن سونرا هؤنكورتو ايله آغلادي. باشلادي اؤز- اؤزونه سيلله ويرماغا: «داش باشينا جاواد، سن نهيه ديري قالبسان؟ اؤزگه يئردن گليب سنين خوروزونو باسلار، سن ده دوروب باخاسان؟»
لطفعلي اونون چيينينه بير كورك سالدي، دئدي: «بير چليمسيز بئچهدن اؤترو بير دامجي آجي سو قويارسان بوغازيميزدان انسين يا يوخ؟»
جاواد دئدي: «سن نه بيليرسن كي من او هرزادسيزا نه قدر قوللوق ائلهميشديم. اوشاق كيمي اونو آچيب بلهميشديم. من كؤپك اوغلو، من ايتين اوغلو، دور جاوادين آغزينا ايشه. من بيرده نه تَهر باش قاوزايا بيلهرم».
لطفعلي خان گوله- گوله دئدي: «الي بوش دئييلم، من سنين ددهنين گوورونا ايشهين يئرده سنين آغزينا ايشهينمهرم».
جاوادين دوداغي قاچدي. او گونو آخشاماجن ايچيب اسرهديلر. ساحات اون ايكيده ماشيني ايشلهديب باغدان چيخديلار. دنديلين قاباغيندان اؤتن زامان جاواد دئدي: «ساخلا».
آمما لطفعلي ساخلامادي. جاواد قيشقيردي: «نهكيوارسيز، ساخلا دئديم».
لطفعلي دئدي: «گل قازدير گئت بير گئجه ده اولور اولسون خاراباندا يات. منه ايش چيخارتما».
جاواد دئدي: «بو گئجه گرك جئيران گيلده ياتام».
لطفعلي خان آغرينا- آغرينا ماشيني قايتاردي. قالا قاپيسينين اؤنونده ساخلادي. بير نفر ايشچي بئليني بوشالديب اياق اوسته كوللويه ايشهييردي. جاواد قاپيدان گيرركن اونا دئدي: «گده ددهني بوغما».
ايشچي دئدي: «بو تونبهتونو اؤلدورهجهيم. اينديجه سنين ننهنين اوستوندن دوروبدور».
لطفعلي قاققيلدادي.))
3- اوچونجو دوشوندوگوم ياري گوجلو و ياري گوجسوزلوكدن اولوشان قاباريق بير فاكت، روماندا ياشانان ارباب-رعيتليك ياشامي دير. ياني سايين «باريشماز»ين يورولماز قلميله ايندي ياشاديغيميز قارما-قاريشيق ماجرالار كيمي گئچميش زامانلاري گؤز اؤنونده سرگيلميش و گلجك نسللره ده توركجه ديل و ادبياتين باشاريغي آدييلا ارائه و انتقال وئرمهسي دير. دئديگيم بو سؤزه گؤره رومانين بير سيرا گوجلو و رئال بسلنديگي بؤلوملر و اونلاردا دهشتلي قاباغا چيخان اولايلار و سونراسي سونوجلاري دير. يئنه بير اؤرنگ ايچين 119-120-121 صحيفه لردير:
((بهلول بير ايكي باشليق شيرهلي تيريَك چوبوغا ياپيشديريب جئيرانا دئدي: «توستونو اود، قويما هدهره گئتسين. او توستو، قيزليقدير».
جئيراني اؤسگورمه توتدو. چهچيدي. ا.رك ب.لانماسي گلدي. بهلول اونون كورهييني اوغوشدوروب دئدي: «آغزينا بير قاشيق بال قوي، دوزهلهسن.»
بير نئچه دقيقه دن سونرا بير آيري باش دا باغلاي. اونو جئيرانا ساري اوزاتدي. جئيرانين قوللاريندا، دامارلاريندا ائله بيل بير زاد دولاندي. بيلكلريني ائله بيل سيخيرديلار. اؤزونده يونگوللوك دويدو. جئيرانا بير گرنشمه گلدي، اسهدي. بهلول اونو يئرينه كئچيرديب، اوستونو اؤرتدو. جئيرانين آلني اود كيمي يانيردي. اونا قيزديرماينان اوشوتمه گلميشدي. بهلول قاپيدان چيخا-چيخا دئدي: «بهلول سني بو گونده گؤرونجه، اؤلئيدي كاش.»
بهلول جئيرانين اوتاغينين ائشييينده اوتوردو. باشلادي پاپيريز ائشمهيه. كوچه قاپيسينا بير تپيك دَيدي. بهلول ديسكيندي، آمما سس وئرمهدي. بيرده گؤردو كي قاپي آز قالير توپاندان چيخسين. اؤسگوروب دئدي: «بو نه واختين بئلينين قيزديرماغيدي. ناتاشا كئفسيزدي، گئت اؤزونو بير آيري ائوده سويوت.»
بهلولون سؤزو قورتارماميشدي كي گؤردو جاواد دوواردان أنير. جاواد نه آلدي، نه ساتدي بهلولا بير ائله سيلله ويردي كي ديغيرلانيب كردييه دوشدو. دونيا گؤزونون اؤنونده قارالدي. بورنوندان ايستي قان شورولدايا-شورولدايا يوگوروب قيشقيردي: «كافيرين بالاسي، ناتاشا اؤلوم حاليندادي، خستهدي. گل كيشيليك ائله بو گئجهني اوندان ال چك.» جئيران سسه اوياندي. بهلولا دئدي: «قوي گلسين. حاليم دوزهليبدير. سن قوي گئت.»
جاواد ايچهرييه گيردي. اياق اوسته دورا بيلمهييردي. جئيراني گؤرونجه ايكينجي سيللهني اونون اوزونه ياتيرتدي. جئيران گيجهللندي. ياتاغين اوستونه دوشدو. جان هؤولوندن اؤزونو ياتاغين بوجاغينا چكدي. گؤزونون پير-پير ياش الهنيركن، جاوادين اوزونه گولدو. جاواد اونو سويونماغا ماجال وئرمهدي. بوتون پالتارلاريني جيريب آتدي. جاواد بو گئجه بير ييرتيجي قوردا دؤنموشدو. جئيران اؤزونو اونون قوللارينا تاپيشيردي، آمما جاواد اونون قولونو بورخالاييب جئيرانين داليسيني اؤزونه ساري چئويردي. جئيران هئچ كيمسهيه اجازه وئرمهميشدي كي اونا داليدان داشلانسينلار؛ جئيرانا بير گؤزلهنيلمز بير گوج گلدي. بير آندا دؤندو. جاوادين اوزونو جيرماقلادي. پارچاسي ايلن اونون اوزونه توپوردو. جاواد ايندي بير قودورموش ايته دؤندو. جئيرانين شيرين دونونو لاپ شيريقلادي. اونو درد بير ياندان تاختينبارماقليقلارينا باغلادي. جئرانين باشي تاختانين يانيندان آشاغييا ساللاندي. سسيني آرتيق قاوزايانماييردي. ايستهمهييردي بهلولون اورهييني سيخسين. جاوادين تورآتان كيمي اللري جئيرانين اويوردلاريني سيخدي و اونا آغزيندان ياخنليق ائلهدي. جئيران تيترهدي، تيترهدي، رنگي بوغولدو. نئچه دقيقهدن سونرا جانسيز دوشدو. جاواد بئليندهكي پيچاغينان جئيرانين ساغ دؤشونو كسدي. كسيك دؤشو اونون آچيق آغزينا تپدي. لطفعلي اوتاغا گيرنده ايكي الي اولدو بير تپهسي. جاوادي اوتاقدان ائشييه چكدي. بهلولا دئدي: «اي دنديلين سومسوك ايتي، آغزيني آچيب بير كلمه دانيشسان، ديليني چكهرم. سن بيزي بوردا گؤرمهييبسن. بيز بو گئجه بورايا گلمهميشيك.» بهلول ديسگينيب دئدي: «نه خبر اولوب؟»
ايستهدي كي جئيرانين اوتاغينا گيرسين، جاواد اونو قوجاقلادي. لطفعليخان جئيرانين اوتاغينين پردهسيني شيريقلادي. بهلولون اليني داليدان باغلادي. سونرا اونو بادام آغاچينا ساريتلاديلار. لطفعلي دئدي: «اگر جانيني ايستهسن دئيرسن نئچه نفر باشي شلمهلي تانينماز دوواردان دوشدولر. مني باغلاياندان سونرا جئيراني اؤلدوردولر».
بهلول «اؤلدوردولر» سؤزونو ائشيدينجه ايندي اؤلمهييبسن نه واخ اؤلهجكسن، باياقلاريما هوشدان گئتميشدي....))
آنجاق آرتيرمالييام يازيليب اوخونماميش بير ديلي و ادبياتي، رومانچي آدييلا تمثيل ائدن سايين حيدر عباسي بؤيوك باشاريغي ايلا يئني بير ميللي اويانيشين بؤيوك بير بؤلومو ساييلان ادبي چاليشيمين يوكسليش و جسارت زيروهسي اولا بيلهجهگينه آرتيق اومودو اولانلاردا واردير.
گؤرونن داغ اوزاق اولماز. 22/12/1388
عيوض بيات، 1360(ائيواز بايات)، زنگان.