کتاب «نگاهی به فراز و فرود فرقه دمکرات آذربایجان در زنجان» و نقد و بررسی آن

عیوض بیات

چاپ شده در روزنامه «مردم نو» زنجان، شماره 2141، یکشنبه 27 آذر 1390.

وقتی که خبر انتشار کتابی با موضوع «زنجان در دوره فرقه دمکرات آذربایجان» را شنیدم، خوشحال شدم که بالاخره محققی پیدا شده تا درباره زنجان و وقایع زنجان نیز کتابی به رشته تحریر درآورد، بدین خاطر که به غیر از معدودی، متأسفانه اکثر نویسندگان و محققان زنجانی، به جای پرداختن به موضوع شهر و منطقه خود، نوشته‌هایشان مربوط به سایر مناطق و یا موضوعاتی کلی است و به همین خاطر زنجان از فقر نوشتاری رنج می‌برد. پس از مدتی از انتشار، کتاب را تهیه و مطالعه کردم. با توجه به موضوع و اسم انتخاب شده برای کتاب(نگاهی به فراز و فرود فرقه دمکرات آذربایجان در زنجان)، انتظاری که شخصاً از آن داشتم چیزی خیلی بیشتر از آن بود.

کتاب «نگاهی به فراز و فرود فرقه دمکرات آذربایجان در زنجان» که از سوی دکتر «مسعود بیات» تألیف شده، متشمل بر چهار فصل، هشت گفتار و دو ضمیمه اسناد و تصاویر است که از 229 صفحه آن، 159 صفحه به  متن و 70 صفحه به عکس و اسناد تاریخی اختصاص داده شده است. هر چند کتاب فوق می‌تواند نوید خوبی برای آغاز تحریر تاریخ زنجان در مقاطع مختلف باشد ولی می‌توانست خیلی بهتر و علمی‌تر از این باشد. در این نوشته فقط به کلیاتی که در نگاه اول نظر خواننده را جلب و جذب می‌کند، اشاره می‌کنم.

ادامه نوشته

نگاهی به رمان «مردگان باغ سبز» و ویژگی‌های آن

عیوض بیات

مردگان باغ سبز/ نوشته محمدرضا بايرامى/ ناشر: سوره مهر/ چاپ اول 1388/ چاپ سوم 1390

«مردگان باغ سبز» رمانی تاریخی- اجتماعی است که داستان زندگی سه نسل از یک خانواده را در خود جای داده و نسل دوم («بالاش») و سوم («امیر حسین» پسر بالاش که ناپدری او نام «بولوت» را برایش انتخاب کرده) بیشترین سهم را در این داستان دارند. «بالاش» این کتاب همان «بالاش آذراوغلو» شاعر و مجری رادیو فرقه است که پس از اشغال تبریز توسط نیروهای پهلوی، تا اسفند 1326 توسط پدرش در مکانی مخفی شد و پس از آن توانست به باکو پیش سایر اعضای فرقه در «یاشیل باغ» برود و در نهایت نیز در اردیبهشت 1390 چشم از دنیا فرو بست.

رمان از دو بخش به هم مرتبط تشکیل شده است که یکی مربوط به آذرماه سال 1325 و وقایع و جریان‌های بعد از شکست فرقه دموکرات آذربایجان و دیگری مربوط به آذرماه 15 سال بعد از آن است. در واقع هر دو بخش در یک هفته با فاصله‌ای 15 ساله اتفاق می‌افتد. در بخش اول، راوی داستان «دانای کل» است و در بخش دوم داستان از زبان «بولوت» روایت می‌شود، هرچند که به فراخور جریان، داستان از پدر به پسر و از پسر به پدر منتقل می‌شود. در کل، این رمان وقایع خودمختاری آذربایجان در دوره محمدرضا پهلوی و مبارزه بین ارتش شاه و فرقه دموکرات را بر سر آذربایجان و انتخابات دوره پانزدهم مجلس روایت می‌کند.

بخش اول بدین گونه است: داستان خبرنگاری به نام «بالاش» را تعریف می‌کند که ابتدا در بازار تبریز دوره گرد بوده و در عین حال شعر هم می‌سروده که با شاعر مشهوری به نام «دوزگون» آشنا می‌شود سپس به کمک او به رادیو راه پیدا کرده و در روزنامه هم به کار خبرنگاری مشغول می‌شود. بالاش که حس خبرنگاری و کنجکاوی‌اش برانگیخته، می‌خواهد از تبریز به زنجان و از آنجا به قزوین برود تا از اوضاع و احوال و پیش‌روی قشون مرکز باخبر شود. در میان راه اتفاقاتی می‌افتد که مانع رسیدن او به قزوین می‌شود. پس از شکست فرقه و رفتن سران آن به شوروی، بالاش نیز سعی دارد به همراه پسر دو ساله‌اش با کمک پدر خود که یک ارتشی طرفدار شاه است، از دست نیروهای لباس شخصی و ارتش رژیم فرار کند اما بسته شدن مرزها از سوی شوروی مانع این کار شده و او مجبور می‌شود به سمت میانه برگشته و از آنجا به سمت ساوالان راهی شده و در آنجا نیز از سوی فرد ناشناسی کشته می‌شود.

ادامه نوشته

«تبّت یَدا» رُمانیندا آتالار سؤزو، آتماجالار (بخش چهارم)

عیوض بیات

- ائله بیله‌سن آیی ایله بیر چووالا دوشوب. (آتیلیب دوشور؛ ائله بیله‌سن آیی‌نین یانیندادیر)

- دورومونو پوزمادی. (اؤزونو ایتیرمه‌دی؛ اؤزونو ساخلادی)

- بیلنمیرم بیزلری هانکی قاپاندا چکیرلر. (بیزیم ارزشیمیزی نئجه بیلیرلر؛ چگونه ما را ارزشیابی می‌کنند)

- باشیمیزی دَییرماندا آغارتمامیشیق. (بوشونا بو گونه گلیب چیخمامیشیق؛ سوموک سیندیرمیشیق)

- لای لای بیلیب یوخویا پالان تیکمک. (یوخونون باشینی آلداتماق؛ جماعتین باشینا بؤرک قویماق)

- سن دیین هاوا آچیلماییب. (سن ایسته‌دیگین گون گلمه‌ییب؛ سن ایسته‌دیگین وضعیت یارانماییب)

- یارالی ایلان کیمی قیوریخماق. (اؤز دؤره‌سینه دولانماق؛ حیرصلی اولماق)

- سن گؤرن بوداق‌لار یوز یول دوغرانیبلار. (چوخداندی او ایشلر اولوب؛ چوخداندی ایش قوتاریب؛ سن خبرسیز قالیبسان، هر نه بیتیب‌دیر)

- یولسوزا قورو دا ساتسان، سنه یاش پول وئررلر. (ارزش و قدرینی بیلمز)

- بیری‌نین ساققیزینی اوغورلاماق. (اورَیینی اله گتیرمک)

- یولا نردووان قویماق. (سؤز- صحبت‌له یولون اوزونلوغونو بیلمه‌مک)

- سؤز یولون نردووانی دیر. (یولو تئز باشا چاتدیرار)

- آچدی صاندیغی، تؤکدو پامبیغی. (اورَک سؤزون دئدی؛ اؤرَگی‌نین سوفره‌سینی آچدی)

ادامه نوشته

«تبّت یَدا» رُمانیندا آتالار سؤزو، آتماجالار (بخش سوم)

عیوض بیات

- سؤزو بير باتمان بالينان سينيلمیر. (چوخ آجی دانیشیر، سؤزو زهر کیمی دیر)

- مين جيرا بير جیر ويرماق. (مین یارایا بیر یارا آرتیرماق)

- یونگول سققل ائله‌مك. (ارزش‌دن سالماق، آیاغین آلتین بوشالتماق، بیریني خارابلاماق)

- بورنونون يئليني آلماق. (حالینی توتماق، اوزونو آزالتماق)

- فلانی‌نین آدي كورك‌لره بيره سالير. (جماعتی ناراحت ائدیر، آدینی ائشیدنده بیر یئرده دورا بیلمیرلر ائله بیله‌سن بدن‌لرینه بیره دارییب)

- قووورقا كيمي چيتلايير. (حیرصیندن بیر یئرده دورا بیلمیر، هئی آتیلیب دوشور)

- سني گؤرمك‌له هووو آلينير. (یئلی چیخیر، راحات‌لاشیر، قارنی‌نین سانجیسی توختدور)

- پالانيني آلارام. (حالینی توتارام، اوزونو آزالدارام)

- بيليرم داش كيمه آتيلر. (بيليرم هدف كيم دير، منظور كيمه دير)

- سؤزون توونو گتيرمك. (سؤزون آغيرليغينا دؤزمك)

- چيرتلايان قورقا كيمي، چيرتيلتيسي ائشيديلير. (میزیلداماغی ائشیدیلیر، بیر یئرده دورا بیلمیر، هئی بیر سؤز تاپمادان میزیلداییر)

- بیلسه ايديم بئله‌دي، سؤز هئيبه‌مي ده اؤزومله گتيررديم. (حاضر اولارديم، حاضر گلردیم، جاوابینی وئرردیم)

- بير آيريسينا ايپ باغلايين. (بير آيريسينا گير وئرين، آيريسي‌نين ايشينه چؤپ اوزادين)

- بیزي ده بير پوللوق ائله‌دين. (بيزي ده خراب ائله‌دين، بی ارزش ائله‌دين)

- يومورتا ايچينده خوروز دؤيوشدورمك. (موقعیت دن سوء استفاده ائله‌مک، بیرینی گیره سالیب اینجیتمک)

- اليني بالا باتيريب جماعتين آغزينا باساندان سونرا دئييرلر: قارنيمي زهر كسدي. (قدر و ارزشيني بيلميرلر، دوز يئييب دوزدان سينديريرلار)

ادامه نوشته

«تبّت یَدا» رُمانیندا آتالار سؤزو، آتماجالار (بخش دوم)

عیوض بیات

عباسي، حيدر، تبت يدا، تهران: نشر اوحد، 1387.

- بويوروق وئرين او يونولماميشي يونسونلار. (امر ائدين اونو آدام ائله‌سينلر، در مقابل كسي كه نافرماني مي‌كند، گفته مي‌شود.)

- گؤزلر سيزين دوداغيزا تيكيليب. (هامي سيزين امريزي گؤزله‌يير، فقط سيزدن سؤز ائشيديرلر. هر نه سيز دئسَز، او اولاجاق. اطاعت بي‌چون و چرا از كسي كردن.)

- ائله بيل آغير قايا‌نين آلتيندا قاليب. (بير چتين ايشين آلتيندا قالماق، او آدام كي بير ايش گؤرنده چوخ اؤزونه گوجه‌نير دئيرلر: مگر قايا آلتينداسان؟)

- چؤرك آتلي اولار، انسان پييادا. (چؤرك چيخارتماق چتين دي و چوخلو چاليشماق لازيم دير.)

- اوره‌يي قوپوب ايچنه دوشدو. (بيري چوخ قورخسا بو سؤزو اونا دئيرلر. آيريسي دا «قورخودان اوره‌يي اوزولدو» اولا بيلر. زهر ترك شدن)

- بو يول كيمين تنديرينه سو باغلاميشيق؟ (يا دا «كيمين دوواريندان يوخاري گئتميشيك.» وقتي كسي به جرمي متهم مي‌شود كه آن را مرتكب نشده است مي‌گويد.)

- هر گون شرّ آدامين قاپيسن دؤيمز. (بير گون ياس اولسا، اوبيري گون ده توي اولار. و يا «ياسين تويو دا وار.» غم و شادي همراه هم هستنند.)

- بؤيوك آدامين كؤته‌گينده ده خئير وار. (بؤيوك آدام غلط ايش گؤرمز، گؤرسه ده حتماً بير خئيري وار.)

- بؤركونو آت گؤيه. (شادليق‌دان حيكايت ائلير. ياني سئوين، شادليق ائله. «بؤركونو ديك قوي» دا ايشله‌نيلر. افتخار كردن، شادي كردن. از شادي كلاه بالا انداختن.)

- هر قارين كي ساري اينك دوغماز. (هر ايش كي ياخشي قورتارماز. هر شئي ايسته‌ديگين كيمي قاباغا گئتمز. انتظار بي‌خود نداشته باش.)

- بختي‌نين باشينا كول اَله‌مه. (اؤز بختي‌نه باعث اولما، اؤز ايشين خارابلاما، شانسي‌وي كورلاما. باعث بدبختي خودت نشو.)

- قورد دئديگين پيس جاناواردير. (قوردا مطمئن اولما، چونكو آجيخاندا، دوست دشمن تانيماز. عاقبت دوستي گرگ خيانت است. و يا سلام گرگ بي‌طمع نيست.)

- بو قاتيق قيل‌سيز اولا بيلمز. (حتماً بير آيري فيكيرلر داليندا وار. دردسري در پي خواهد داشت.)

- سؤيود آغاجيندان منبر؟ (يا دا: ژيان‌دان ماشين؟ اولمايان ايشدن حكايت ائلير.)

- بونلاردان كور ايت خئير گؤرمز. (ياخشيليق‌لاري كيمسه‌يه گلمز. كيمسه‌يه خئيرلري اولا بيلمز.)

- آز منيم اوزومو قاشي. (حوصله اولمايان وقت‌ده دئييلر. روي عصابم راه نرو.)

- ياخام نامرد الينده دير. (ايشيم پيس آدامين يانيندا گيرده دير. اجبار به خاطر ترس از عواقب عدم انجام كاري.)

- ياراما دوز سپمه. (درديمي تزه‌له‌مه. دردسيريمي چوخالتما.)

- بويا- باشا چاتديرماسين. (سؤيمك (يامان دئمك) دير. بيرينه يامان دئينده دئييلر. ياني «خئير گؤرمه‌سين، اوشاغي جاوان اؤلسون».)

- بالا دئسين، اوره‌يي اود قاپسين. (يامان دئمك دير. اوشاغي‌نين حسرتينده قالسين.)

- بير دئييب، مين آغلاماق. (غصه‌دن هؤنكورمك.)

- بير باسيب، مين تؤكدو. (گؤز ياشي تؤكمك.)

- كاش آجار بئزه توتدورايدي. (يامان دئمك دير. كفنله‌مك، اؤز الي ايله كفنله‌ييدي.)

- توپوردويون يالاماز. (توتدوغو تصميم دن دؤنمز. حرف مرد يكي است.)

- چوخ دايازدير. (فيكيري آلچاق دير. سطحي است. عمق ندارد.)

- اويان اوياندا، بويان دا بوياندا. (ايش‌لري قاتيشديرماماق. هر كار و چيزي به جاي خود.)

- سؤزلر دوه بوينو وورور. (آلچاق اوجادير. ناهماهنگي سخن.)

- ائله بيل سنده قورغا يانيغي‌نين ايي وار؟ (بير يئردن سانجيليب گؤينه‌مك. بير يئردن توتقوسو اولماق.)

- داغارجيغين چوخ سؤزلودور. (بير يئردن يانيقلي سان. سؤزلو آداما اوخشاييرسان.)

- ايسته‌مه باغيني بوشالديم. (اسراريني فاش ائله‌ييم. كاري نكن كه پته‌ات را روي آب بريزم.)

- آچارام صانديغي، تؤكه‌رم پامبيغي. ( اسراريني فاش ائله‌رم.)

- بوش داغارجيغي خالقا پئش گلمك. (هئچ زادي اولمادان چوخ آتيليب دوشمك.)

- دؤنرگه‌سي دؤنوبدور. (آلت اوست اولوب‌دور.)

"شاهزاده ها" را لعنت كنيم و يا دعا؟! ــ حسن راشدي

عده اي از ناسيوناليست هاي افراطي فارس تلاش دارند نام"ايران " را با نام "  پارس" جايگزين و ملل و اقوام غير فارس ايران را در داخل قوم فارس حل كنند و يا اگر اين كار را به صورت كوتاه مدت و سريع نتوانند انجام دهند طوري با شعارها ، پيامها و كلمات بازي كنند كه بيننده و شنونده اين شعارها و پيامها ، با شنيدن كلمه ايران ، جز زبان ، فرهنگ ، هويت و كليه مشخصات قوم  فارس ، هيچگونه زبان ، فرهنگ و خصوصيات ديگري در ذهنش تداعي نشود!

 مثلا وقتي از راديو اعلام شود: "هم اكنون يك ترانه ايراني بشنويد " هيچ كسي جز اينكه از گيرنده خود ترانه فارسي بشنود ، انتظار ديگري را نخواهد داشت ، در حالي كه با اعلام اين نام ، اين ترانه مي تواند ، آذربايجاني ، گيلكي ، مازندراني ، كردي ، لري ، بلوچي ، تركمني عربي و غيره باشد ، چرا كه ايران مساوي فارس نيست كه ترانه ايراني هم مساوي ترانه فارسي تلقي شود!

 علاوه بر فارسها   توركها ، گيلكها ، مازندرانيها ، كردها ، لرها ، بلوچها ، تركمنها  و عربهاي ساكن ايران هم ايراني به حساب مي آيند  و فارسها ، ساكنين  و شهروندان مطلق ايران نيستند كه همه چيز ايران متعلق به آنها باشد  ،در حالي كه مي شد اين جمله را چنين بيان كرد : " هم اكنون يك ترانه فارسي بشنويد "

در تداوم چنين سياست انحصار طلبانه  و افراطي عده اي كه شايد از تاثير منفي و  واگرايانه  آن در جامعه موزاييكي ايران هم مطلع نيستند  اخيرا  جهت شركت در بازيهاي پانزدهمين دوره جام ملتهاي آسيا، مسئولين ورزشي كشور با اعزام ورزشكاران ايراني نه ، بلكه " شاهزاد ه هاي پارسي !! "  به قطر، در تاريخ  17 / دي / 89 مسابقات فوتبال كشورهاي آسيايي در شهر دوحه را آغاز كردند ؛ قرار بر اين بود كه تيمهاي اعزامي به اين مسابقات شعارهايي را هم براي تيم خود انتخاب كنند ؛ كشوري مثل ازبكستان " گوج بيرليكده دير "  ( قدرت در اتحاد و يگانگي است ) ، استراليا : "ما رعدي هستيم از جنوب" ، عربستان سعودي : "شاهين هاي سبز " ، سوريه : "عقابهاي قرمز  " ، عراق " شيران بين النهرين " و بقيه هم شعارهايي در تقويت روحيه اعضائ تيم خود انتخاب كرده بودند.

   اما در اين ميان شعاري كه توسط فدراسيون و يا به سفارش هر كس ديگري براي تيم ملي ايران انتخاب شده بود تامل برانگيز بود :  " شاهزاده هاي پارسي " !

 واژه شاه بيش از 30 سال است در اين كشور  نماد طاغوت ، استبداد ، ظلم و ستم و چپاول و دهها  معناي تنفر و انزجار را در خود نهفته دارد و كلمه  شاهزاده ، معنا و مفهوم مفت خور ، حق كش ، بي بند و بار و عياش و لاابالي را يدك مي كشد ؛ در طول اين 30 سال به جز عده اي معدود از تغذيه شوندگان دربار شاه و شاهزادگان ، نه تنها هيچكدام از افراد و مسئولين حكومتي ، بلكه هيچ فرد شناخته شده اي  از افراد جامعه بر شاه و شاهزاده افتخار نمي كرد  و  نام شاه و شاهزاده جز نماد ظلم  و  و جور و ستم  و بي بندو باري به همراه خود نداشت ؛

  بر همين اساس بود كه بعد از انقلاب اسلامي به لحاظ تنفر از شاه و شاهزاده نام شهرها و مكانهايي كه در آن كلمه شاه داشت تغيير دادند ، نام استان كرمانشاه را باختران گذاشتند ، شاه آباد را اسلام آباد نام نهادند ، شهسوار  و شاهي را نام  ديگر گذاشتند و حتي نام  شهر شاهرود هم كه در فرهنگ عامه معناي "رود بزرگ"  را داشت هم اوائل انقلاب  تغيير دادند ؛  ايل مشهور آذربايجان با نام چند صد ساله " شاهسون " را هم " ائلسون " گذاشتند كه با نام شاه عجين نگردد و اين نام با اينكه تاريخچه اي حد اقل 500 ساله دارد  و ارتباطي هم با شاهان پهلوي و حتي قاجار هم ندارد هنوز هم به نام اصلي خود بر نگشته است  ؛ و بسيار نامهاي تركيبي  كه كلمه "شاه " در آن موجود بود تغيير داده شد ، حال چه شده است مسئولين ورزشي ، برخلاف معيارهاي نظام  و حافظه تاريخي منفي نه چندان قديمي مردم از نام شاه و شاهزاده ، لباس تقدس بر نام شاه و شاهزاده پوشانده و شعار  " شاهزاده هاي پارسي  " را بر تيم ملي انتخاب مي كنند ، كه اين فرزندان لايق و برومند كشور كه دست چيني از جوانان شايسته نقاط مختلف كشور  با زبان و فرهنگ و هويت متفاوت و مخصوص به خود مي باشند ،  نه شاهزاده و مفت خور و  لاابالي اند و نه همه اشان پارسي !

 اين شعار  ضد ارزشي علاوه بر اينكه مغاير با معيارهاي نظام جمهوري اسلامي است ، شعار  نژادپرستانه و انحصارگرايانه هم هست !

 ايران كشور كثيرالمله است ، در اين كشور  فقط شاهزادگان  پارسي و يا حتي تاجرزادگان ،  كارگرزادگان و يا كشاورز زادگان پارسي  زندگي نمي كنند كه شعار تيم ملي  آن بر اساس قوم پارس يا فارس كه فقط يكي از اقوام تشكيل دهنده ايران است انتخاب شده باشد ، در اين كشور توركان با جمعيت حدود 30 ميليوني و اكثريت نسبي ،بيشترين تركيب جمعيتي كشور را تشكيل مي دهند ، وقتي كردها ، تركمنها ، عربها، بلوچها ، لرها ، گيلك و مازني ها را هم بر اين تركيب بيفزاييم  اكثريت مطلق جمعيت كشور با غير پارسيان بوده و فارسيان در اقليت خواهند بود ، پس انتخاب شعار  ضد ارزشي و قوميتي "شاهزاده هاي پارسي " و ناديده گرفتن ديگر ملل و اقوام ايراني در اعزام تيم ورزشي به خارج ، چه معنا و مفهومي را تداعي مي كند ؟!

 شاهزاده هاي واقعي پارسي از غصه بي ارزش شدنشان در حال خودكشي و رها شدن از زندگي وامانده و دربدري هستند ، همين چند روز پيش خبر خودكشي عليرضا پهلوي  فرزند دوم محمد رضا ، شاه سابق ايران را شنيديم  ، ليلا پهلوي  خواهر وي نيز  چند سال پيش خودرا  كشته بود ؛ حال چه شده است در حالي كه شاهزادگان واقعي پارسي از شاهزاده بودنشان شرمنده و پشيمان هستند  "شاهزادگان ساختگي پارسي " در كشور جاي آنان را مي گيرند ؟!

 آنچه كه باقي مي ماند رشد فزاينده انحصار طلبي و ناسيوناليسم برهنه افراطي و خطرناك فارسي در كشور  و بي تفاوتي آشكار و فزاينده  به حقوق شهروندان غير فارس  در ايران است كه مي تواند آينده نگران كننده اي را براي ايران با تركيب جمعيتي موزاييكي رقم زند !

«تبّت یَدا» رُمانیندا آتالار سؤزو، آتماجالار (بخش اول)

عیوض بیات

«تبّت یَدا» رومانی است تاریخی- اجتماعی که توسط آقای «حیدر عباسی» (باریشماز) در سال 1387 و از سوی انتشارات «اوحدی» منتشر شده است. این رمان 278 صفحه‌ای که به زبان تورکی نوشته شده است، فضای اجتماعی حاکم در دوره ارباب و رعیتی (فئودالي) را به زیبایی به تصویر کشیده است. مخصوصاً اینکه نویسنده در این کتاب به ظلم‌ها و اجحاف‌های صورت گرفته بر علیه زنان از سوی خان و افراد زير دست او را به صورت کاملاً آشکار و بدون سانسور بیان نموده است.

اهمیت دیگر این رمان، انتخاب زبان و نحوه نوشتاری و به عبارت بهتر از دیدگاه ادبی است. هر چند که نویسنده در برخی موارد، از رئالیسم به سمت ایده‌آلیسم گرایش پیدا می‌کند اما از منظر ادبي از «ضرب المثل»‌ها و «آتماجا»های فراوانی استفاده کرده است به طوری که می‌توان این کتاب را علاوه بر رمان بودنش، یک کتاب ضرب المثل نیز دانست. وقتی که نویسنده شخصیت‌های را در مقابل هم قرار می‌دهد، بسته به شرایط آن، به جای گفتگوی مستقیم از این ضرب المثل‌ها استفاده می‌کند و به طریقی، جان تازه‌ای به بخشی از ادبیات تورکی می‌بخشد. همچنين نويسنده توانسته است به خوبي فضاي حاكم بر روستاهاي آذربايجان در دوره‌هاي گذشته و آداب و رسوم آنها را به تصوير بكشاند.

همچنین نویسنده برای راحتی خواننده و درک بهتر مطالب، کلماتی را که فهم آن برای عموم سخت است، در آخر کتاب به همراه معنی آن آورده است که در این بخش 209 کلمه جای گرفته است.

وی «تبّت یَدا» را به «یئر اوزونون دؤرد بیر یانیندان، هر دیاردا «ابولهب»لرین اللرینی چاپماغا اوزانان بیلک‌لره» تقدیم کرده است. داستان كلي كتاب بدين گونه است: معلمي به نام «صمد» كه داراي تفكري روشنگرانه و عدالت‌خواه است و در راه مردم و سعادت آنها گام برمي‌دارد و در موقعيت‌هاي به وجود آمده بر عليه خان ظالم عصيان مي‌كند. شخصيت «صمد» در اين داستان، ناخودآگاه خواننده را به ياد «صمد بهرنگي» و تعليم او در روستاها مي‌اندازد. اين شخصيت كه يك معلم روستاست، در مقابل اقدامات خان‌ها عصيان كرده و گروهي را تشكل مي‌دهد كه به كمك همين گروه، خان‌ها را از پاي درمي‌آورد. خان از طرق مختلف سعي مي‌كند صمد را به طرف خود بكشاند، اما به خاطر اراده محكم و استوار صمد، در اين راه ناموفق است و هر بار صمد به او اخطار مي‌دهد كه يك روز مُشارها (ارّه‌ها) ظالمان را دو نيم خواهند كرد و در آخر داستان نيز، صمد در يك دادگاهي كه خود قاضي آن است، خان را با مشار دو نيم مي‌كند. نكته جالب توجه اين است كه وي به راحتي مي‌تواند با صحبت كردن و ارائه توضيحات لازم، در افراد مختلف تاثير گذاشته و جذب كند. نمونه آن دختري است روسپي كه با صحبت‌هاي صمد، به گروه مبارزين صمد پيوسته و يكي از عوامل كشته شدن خان‌ها و افراد زير دست آنها مي‌شود.

ادامه نوشته

تنقید 4

علي اصغر اجاقلو (سرين)

تبت يدا رومانينا بير باخيش (اوچونجو و سون بؤلوم)

آرتيرمالييام بو آراشديرما «تبت يدا» رومانيندا اولان كاراكترلر و قونويلا ايلگي‌لي سؤز دانيشمالاري، نئجه بيري- بيري ايله اوز- اوزه گلمه‌لري، بؤلوم‌لرين نئجه اولوشماسي، نهايتده بير اولاي روايتين سونا يئتمه‌سي و ان اؤنملي‌سي بير يازارين باخيشلار آراسي اؤزل بير باخيش آچي‌سيني قازانماق ايچين ياراتديغي اثرينه گؤره بير پارا يازقي‌لاري يازماق دويدوغوم وازگئچيلمز بير ايش دير.

1- بيلديگينيز كيمي -عموميت ده هنري اثرلرين ايزليجي‌لري و خصوصيت‌ده ادبيات ساحه‌سينده چاليشانلار اؤزلليك‌ده اؤيكو و رومان اوزمانلاري- بير ساغلام هنري اثرين تانيماغي و بير يئتگين اؤيكونون بوراخديغي ائتگي‌سي، قازانديغي اوخوجولار رغبتي‌ني يوخسا بوتونلوكده اورتايا قويدوغو قاباريق و يئني بسلنميش اينسانسال دوشونجه‌لري باخيميندان آراشديريب، ديرلنديرمك بو گونكو منتقيد‌لر طرفيندن آچيق بير ايليشتيري يول‌لاري آدينا تانينميش و تثبيت اولونموش بير يول يؤندم دير.

ادامه نوشته

تنقید 3

تبت يدا رومانينا بير باخيش (ايكينجي بؤلوم)

علي اصغر اجاقلو (سرين)

اونجه اوخودوغوم اثرين آچيقلانماسي و يا تفسير- تاويله احتياجي اولماديغي ايچين ساده‌جه كاراكترلر و اونلارين باشينا گلن اولاي‌لاري آراشديرماق باخيميندان بير پارا سؤز آچيقلاماغيمي آرتيق حيس ائده بيليرم.

«تبّت يدا» روماني كيمي توركجه تراژيك اثرلر، تحصيل آلديقيميز فارس ادبياتيندا بو گونه دك يازيلان داستان‌لاردا محتوم اولاي‌‌لار سونونجو، تيكرار خاطيرلاتمادادير. ياني بو كيمي داستانلارين توركجه يازيب، ياييلديغي و بوتون اوخوجولار طرفيندن آلقيشلانماغي- تكجه توركجه يازيلي كيتابلاري، اؤزلليكده توركجه حيكايه و رومان لار ايزيني ايزله‌ين اوخوجولار طرفيندن اوخونماسي-  هئچ ده شاشيرديجي بير قونو اولا بيلمز. آنجاق بو گرگين سورج ايچره يازارلاريميز يئني روايت تكنيك‌لريني، اينانديريجي حاديثه ياراتماق و گونده‌كي گؤردوگوموز آدام‌لار كيمي داستان كاراكترلري بس- بللي بسله‌مك گوجونو الده ائتمك زوروندا اولدغونو آپ- آچيق دويا بيليرلر.

دونيادا يئني ادبيات جريانلاريني ايزله‌ين اديبلر يا ساده‌جه اوخوجولار، اينانيرام كي باشدا دئديگيم سؤزلرين ان آزيني دوغرودان تاييد ائده بيله‌جك مقاميندا اولا بيلرلر. دئمه‌لييم آرد- آردا آدليم يازارلار آدينا ياييملانان آوانقارد يازيلي ادبيات، حتي فارسجا ديلينه چئوريلن رومانلارين اوخوماسي زامان- زامان گنج يازارلاريميز اؤزلليكده رومانچي‌لاريميزي آرتيق فايدالانديرا بيلير. منجه تبّت يدا روماني ايچره بيري- بيرينه سارماشيق كيمي گيريشيب توخونان اولاي‌لار و كاراكترلري باشاريلا بسله‌ييب، آنلادا بيلمك ايچين چئشيدلي اينانديریجی تكنيك‌لري گؤزه گلمه‌ديگينه گؤره سايين باريشماز گؤزله‌ديگي نائليتلريندن اوزاق دوشموش حسابيندادير. بو تور رئال اثرلري ياراتماق ايچين هئچ ده لازيم دئييل يوروجو جزءلاري، آرتيق توصيفلري، اوزون- اوزون قونوشمالاري اولدوغو يا باش وئرديگي كيمي سطير- سطير، صفحه- صفحه كيتابي قالينديرماق آماجی ایچین قوللانیلسین.

تنقید 2

باریشمازین «تبت یدا» آدلی رومانینا اؤتری بیر باخیش

سید مرتضی حسینی

هر بیر اینسانی توپلومون کوتله دوروموندان میللت دورومونا وارماغینا چئشیدلی فاکتلار و اونونلا برابر چئشیدلی اولای لارین اورتایا چیخماغی گرکدیر. کوتله دئدیگین فورماسیز و قورولوش سوز بیر ییغیناق دیر، اَت ییغیناقیندان دوزه لن روحسوز بدن کیمی بیر شئی یعنی. دئدیگیمیز کیمی بو روحسوز بدنین جانلانماسی و قورولوشسوز ییغیناغین فورمالاشماسی چئشیدلی فاکت لاردان آسیلی دیر. تاریخ بویو اینسانی کوتله لر بو چئشیدلی فاکتلار اساسیندا بیرله شه رک توپلوم لار یاراتمیشدیرلار و هر توپلومون یارانیشی نین تمل داشی، کیملیک فاکتورلاری نین بیری اولاراق، عادتا بیر ایدئولوژیا بیچیمینده اورتایا چیخمیشدیر. البته اونوتمایاق کی بو فاکتورلارین ایدئولوژیا بیچیمینه چیخماغی کئچیریلمز گرکلی لیک دئییل بلکی اولابیلر بو دئوریم چوخ یوموشاق بیر دورومدا باش وئریب و ایدئولوژیالار ساواشینا چکیلمه سین. آنجاق دئییلن فاکتلار و فاکتورلارین اَن تانینمیش و اؤنملی سی، بشر تاریخیندا، «دین» و «دیل» اولموشدور. اورتا یوز ایللیک لرده اینسانی کوتله لری بیرلشدیریب و اونلاری بیر توپلوم بیچیمینه چیخاران یالنیز و یالنیز دین اولموشدور و دین یارادان توپلوم، اورتا دوغو و ایسلام تاریخیندا عادتا «امت» باشلیغی ایله تانینیر آما دونیانین چاغداش تاریخیندا یئنی یارانان اینسانی توپلوملار «دیل» اساسیندا یارانیب و «ملت» باشلیقی ایله تانینیر و البته بو دئمک، دین و مذهبین آرادان قالدیریلماغی آنلامیندادئییل بلکی کیملیک دییشیک لیک لرینین اساسیندا، دیل و دینین توپلومسال دوروم و گؤره ولری ده دییشیلمک دئمکدیر. ایندی سه بیز ایراندا، اؤزللیک له آذربایجان ائتنو- ژئوگرافی سینده یاشایان تورکلر، کوتلوی بیر دورومدان توپلومسال بیچیمه چیخماق زورونداییق و بو قوتلو گئدیشات و مودئرن حرکتین اَن اساس فاکتی و تمل داشی بیزیم دیلیمیز یعنی تورکجه میزدیر و بونا گؤره ده بیزیم اصل-ی اساس پروبلئمیمیز دیل مسئله سی دیر و یئنه ده همن نه دن لره گؤره تورکجه یازیب- یاراتماق و  اؤز دیلیمیزده یازیب اوخوماغی اؤیره نیب و اؤیره تمک، بیزیم ایلک و اَن اؤنملی گؤره ویمیزدیر.

آردینی اوخویون ...

ادامه نوشته

تنقید 1

تبت يدا رومانينا بير باخيش (بیرینجی بؤلوم)

علي اصغر اجاقلو (سرين)

«تبت يدا» روماني 278 صفحه ده، 1387 –جي ايلده، اوحدي ياييم ائوي طرفيندن گؤز اؤنونه چيخميش اولوبدو.

بو ديرلي و چوخ اولايلي رومان، توركجه ديلينده ماراق گؤسته رن يازارلاريميزين، بلكي ده بوتون فعال لاريميزين مذاقينا خوش گلن بير اولاي اولموشدور. سايين حيدر عباسي (باريشماز) بو امك وئرديگي ديرلي اثرينده خان- رعيت ليك زامانلارينا خاص بير باخيشلا بيزي ده روايت ائتديگي ناغيل دا سئيره چيخارا بيلميشدير. ياني ساده جه گئچميش يوز ايل ايچره آزربايجانين بولگه لرينده باش وئرن قانلي اولاي لاردان بير پارا سؤزو ناغيل نوعوندا رومان، قاليبينده سيغيشديريب، اوخوجولار و يئني نسل ايچين اورتايا قويا بيلميشدير. بو رومانين قيسا بؤلوملرينه و چئشيدلي واقعه و شخصيتلرينه باخماياراق، بو كيمي يازيلي اثرلرين بوراخديغي ائتگي لريني هم عام و هم ده خاص اوخوجولار آراسيندا آراشديراماليييق. ياني ايلك دفعه معنا باخيمي، سونرا بسله مك تكنيك رليندن خبر آلماليييق. آنجاق بو اثرين الا بيلير توركجه يازيلديغينا گؤره ايلك دفعه اوخوجولار طرفيندن آز اؤنجه دئديگيم فاكتلار اؤنملي گؤزه چارپيلماسين. آما زامان- زامان بو كيمي ناغيل و رومانلاريميز آراشديرماجي لار طرفيندن ايليشديريله جكدير.

بو آرادا اوخودوغوم بو اثرين معناسي، بو زامانلارا دا تعميم تاپا بيليبدير. بوندا ياشايان ياشاملار، گرچك كاراكترلر ده اولا بيلير كي دئديگيم سؤزدن آيري قالماسين. آما نئجه بو ياشامي روايت ائيله مك و اونون گيزلي بعدلاريندان و كاراكترلرينين چئشيدلي عمل و عكس العمل لريندن سؤز آچماق و آنلاشيلمازليقلاري آنلاتماق، منجه چوخ اؤنملي دير. كيمسه ياشاديغي گونلريني برابر ديرلنديرمه يه باشاريسي اولورسا دا، آرخايينام ايچ دونياسيندا فرقلي باخيش آچي سي و ديرلنديرمك زاماني اوندا اويانماقدا اولاجاقدير. بو توركجه يازيلي روماني دا آرخايينام بنزر آراشديرمالارا قارشيسيندا اؤزونو حاضيرليقدا گؤره بيلسين.