آخرین نوشته داود خداکرمی، خبرنگار ماهنامه بایرام و فعال حقوق بشر که در شماره 37 ماهنامه بایرام به چا

آنا دیلینده آیدینلانیر کیملیگیم، آنلانیر وطن

داود خداکرمی

اوشاقلیق چاغیم ایدی. بیرینجی گون مکتبه گئدیردیم. اوره‌گیمده دئییردیم، دوستلوق اؤیره‌ده‌جکلر، بئله شعرلر اوخویاجاییق:

«ای بیزی یوخدان یارادان تانریمیز

 سن بیزه لطفون له عنایت ائله

بیزلری دوزگون یولا دوز ایش‌لره

 قدرت ذاتین‌له هدایت ائله

وئر بیزه توفیق کی تحصیل ائدک

 علم وادب‌له بیزه زینت ائله

خدمت ائدک بیز آنامیز یوردونا

 سن ده اونو حفظ و حمایت ائله

پاک فیکیر، آیدین اورک، ساغ بدن

بیزلره شأنین‌له کرامت ائله»

آما بئله اولمادی! اؤیرتمن، کتاب‌لار، مدرسه، اورانین هاواسی، هامی‌سی منه اؤزگه گلدی! من سئوه- سئوه اوخولا آیاق قویدوم، آما اورادا سئوگی‌دن خبر یوخویدو. دئدیلر هر نه اؤیره‌نیبسن، هر نه دانیشیبسان، هر نه فیکیرله‌شیبسن، هامی‌سی هئچ! هامی‌سی یانلیش! هامی‌سین قوی قیراغا!  آما من اؤز سئوگیم دن یاپیشدیم. اونو یاشاتدیم اوره‌گیم ده. اونا جان وئردیم. بسله‌دیم بیله‌سینی. بؤیوتدوم بولوت‌لار قدر. بلکه یاغیش تک یاغسین هامی نفرت‌لری، سئوگی‌یه چئویرسین. یاشاتدیم اونو سهند- ساوالان بوی‌لاری قدر. قوی شاه داغیم تک شانلی- شرافتلی یاشاسین. اوره‌گیمده یاشایان سئوگی‌نی یاشاتدیم بو یاشیما قدر. 18-19-20-25-30... بیلمیرم! آنجاق بو سئوگی، گونو- گون دن آرتیق یاشاییر من ده. بوی آتیر.  آما: «بوی آتدیقجا اؤزوندن بیتگی‌لر تک آیریلار انسان/ منیم قورخوم اساسن آیری دوشمک اؤزلوگوم دن دیر»

ادامه نوشته

«تبّت یَدا» رُمانیندا آتالار سؤزو، آتماجالار (بخش چهارم)

عیوض بیات

- ائله بیله‌سن آیی ایله بیر چووالا دوشوب. (آتیلیب دوشور؛ ائله بیله‌سن آیی‌نین یانیندادیر)

- دورومونو پوزمادی. (اؤزونو ایتیرمه‌دی؛ اؤزونو ساخلادی)

- بیلنمیرم بیزلری هانکی قاپاندا چکیرلر. (بیزیم ارزشیمیزی نئجه بیلیرلر؛ چگونه ما را ارزشیابی می‌کنند)

- باشیمیزی دَییرماندا آغارتمامیشیق. (بوشونا بو گونه گلیب چیخمامیشیق؛ سوموک سیندیرمیشیق)

- لای لای بیلیب یوخویا پالان تیکمک. (یوخونون باشینی آلداتماق؛ جماعتین باشینا بؤرک قویماق)

- سن دیین هاوا آچیلماییب. (سن ایسته‌دیگین گون گلمه‌ییب؛ سن ایسته‌دیگین وضعیت یارانماییب)

- یارالی ایلان کیمی قیوریخماق. (اؤز دؤره‌سینه دولانماق؛ حیرصلی اولماق)

- سن گؤرن بوداق‌لار یوز یول دوغرانیبلار. (چوخداندی او ایشلر اولوب؛ چوخداندی ایش قوتاریب؛ سن خبرسیز قالیبسان، هر نه بیتیب‌دیر)

- یولسوزا قورو دا ساتسان، سنه یاش پول وئررلر. (ارزش و قدرینی بیلمز)

- بیری‌نین ساققیزینی اوغورلاماق. (اورَیینی اله گتیرمک)

- یولا نردووان قویماق. (سؤز- صحبت‌له یولون اوزونلوغونو بیلمه‌مک)

- سؤز یولون نردووانی دیر. (یولو تئز باشا چاتدیرار)

- آچدی صاندیغی، تؤکدو پامبیغی. (اورَک سؤزون دئدی؛ اؤرَگی‌نین سوفره‌سینی آچدی)

ادامه نوشته

«تبّت یَدا» رُمانیندا آتالار سؤزو، آتماجالار (بخش دوم)

عیوض بیات

عباسي، حيدر، تبت يدا، تهران: نشر اوحد، 1387.

- بويوروق وئرين او يونولماميشي يونسونلار. (امر ائدين اونو آدام ائله‌سينلر، در مقابل كسي كه نافرماني مي‌كند، گفته مي‌شود.)

- گؤزلر سيزين دوداغيزا تيكيليب. (هامي سيزين امريزي گؤزله‌يير، فقط سيزدن سؤز ائشيديرلر. هر نه سيز دئسَز، او اولاجاق. اطاعت بي‌چون و چرا از كسي كردن.)

- ائله بيل آغير قايا‌نين آلتيندا قاليب. (بير چتين ايشين آلتيندا قالماق، او آدام كي بير ايش گؤرنده چوخ اؤزونه گوجه‌نير دئيرلر: مگر قايا آلتينداسان؟)

- چؤرك آتلي اولار، انسان پييادا. (چؤرك چيخارتماق چتين دي و چوخلو چاليشماق لازيم دير.)

- اوره‌يي قوپوب ايچنه دوشدو. (بيري چوخ قورخسا بو سؤزو اونا دئيرلر. آيريسي دا «قورخودان اوره‌يي اوزولدو» اولا بيلر. زهر ترك شدن)

- بو يول كيمين تنديرينه سو باغلاميشيق؟ (يا دا «كيمين دوواريندان يوخاري گئتميشيك.» وقتي كسي به جرمي متهم مي‌شود كه آن را مرتكب نشده است مي‌گويد.)

- هر گون شرّ آدامين قاپيسن دؤيمز. (بير گون ياس اولسا، اوبيري گون ده توي اولار. و يا «ياسين تويو دا وار.» غم و شادي همراه هم هستنند.)

- بؤيوك آدامين كؤته‌گينده ده خئير وار. (بؤيوك آدام غلط ايش گؤرمز، گؤرسه ده حتماً بير خئيري وار.)

- بؤركونو آت گؤيه. (شادليق‌دان حيكايت ائلير. ياني سئوين، شادليق ائله. «بؤركونو ديك قوي» دا ايشله‌نيلر. افتخار كردن، شادي كردن. از شادي كلاه بالا انداختن.)

- هر قارين كي ساري اينك دوغماز. (هر ايش كي ياخشي قورتارماز. هر شئي ايسته‌ديگين كيمي قاباغا گئتمز. انتظار بي‌خود نداشته باش.)

- بختي‌نين باشينا كول اَله‌مه. (اؤز بختي‌نه باعث اولما، اؤز ايشين خارابلاما، شانسي‌وي كورلاما. باعث بدبختي خودت نشو.)

- قورد دئديگين پيس جاناواردير. (قوردا مطمئن اولما، چونكو آجيخاندا، دوست دشمن تانيماز. عاقبت دوستي گرگ خيانت است. و يا سلام گرگ بي‌طمع نيست.)

- بو قاتيق قيل‌سيز اولا بيلمز. (حتماً بير آيري فيكيرلر داليندا وار. دردسري در پي خواهد داشت.)

- سؤيود آغاجيندان منبر؟ (يا دا: ژيان‌دان ماشين؟ اولمايان ايشدن حكايت ائلير.)

- بونلاردان كور ايت خئير گؤرمز. (ياخشيليق‌لاري كيمسه‌يه گلمز. كيمسه‌يه خئيرلري اولا بيلمز.)

- آز منيم اوزومو قاشي. (حوصله اولمايان وقت‌ده دئييلر. روي عصابم راه نرو.)

- ياخام نامرد الينده دير. (ايشيم پيس آدامين يانيندا گيرده دير. اجبار به خاطر ترس از عواقب عدم انجام كاري.)

- ياراما دوز سپمه. (درديمي تزه‌له‌مه. دردسيريمي چوخالتما.)

- بويا- باشا چاتديرماسين. (سؤيمك (يامان دئمك) دير. بيرينه يامان دئينده دئييلر. ياني «خئير گؤرمه‌سين، اوشاغي جاوان اؤلسون».)

- بالا دئسين، اوره‌يي اود قاپسين. (يامان دئمك دير. اوشاغي‌نين حسرتينده قالسين.)

- بير دئييب، مين آغلاماق. (غصه‌دن هؤنكورمك.)

- بير باسيب، مين تؤكدو. (گؤز ياشي تؤكمك.)

- كاش آجار بئزه توتدورايدي. (يامان دئمك دير. كفنله‌مك، اؤز الي ايله كفنله‌ييدي.)

- توپوردويون يالاماز. (توتدوغو تصميم دن دؤنمز. حرف مرد يكي است.)

- چوخ دايازدير. (فيكيري آلچاق دير. سطحي است. عمق ندارد.)

- اويان اوياندا، بويان دا بوياندا. (ايش‌لري قاتيشديرماماق. هر كار و چيزي به جاي خود.)

- سؤزلر دوه بوينو وورور. (آلچاق اوجادير. ناهماهنگي سخن.)

- ائله بيل سنده قورغا يانيغي‌نين ايي وار؟ (بير يئردن سانجيليب گؤينه‌مك. بير يئردن توتقوسو اولماق.)

- داغارجيغين چوخ سؤزلودور. (بير يئردن يانيقلي سان. سؤزلو آداما اوخشاييرسان.)

- ايسته‌مه باغيني بوشالديم. (اسراريني فاش ائله‌ييم. كاري نكن كه پته‌ات را روي آب بريزم.)

- آچارام صانديغي، تؤكه‌رم پامبيغي. ( اسراريني فاش ائله‌رم.)

- بوش داغارجيغي خالقا پئش گلمك. (هئچ زادي اولمادان چوخ آتيليب دوشمك.)

- دؤنرگه‌سي دؤنوبدور. (آلت اوست اولوب‌دور.)

كؤچورمه: اوزئيير حاجيبيوو و اونون ياراتديغي مكتبي

اوزئيير حاجيبيوو و اونون ياراتديغي مكتبي

فيکرت اميروو

قايناق: «ادبيات قزئتي»

ايل‌لر کئچديک‌جه خالقيميزين بؤيوک بسطه‌كاري اوزئيير حاجيبيوون حيات و ياراديجيليق يولونا بير داها نظر سالير، دئديک‌لريني و يازديق‌لاريني تکرار- تکرار خاطيرلاييريق. بئله اؤلمز شخصيت‌لرين صنعت ارثي نين اصل قيمتي محض بو گون اوچون نه درجه‌ده معاصر اولماسيندا، گرک‌لي اولماسيندادير. اوزئيير حاجيبيوو ارثينه بو باخيمدان قيمت وئريلنده بؤيوک بسطه‌كارين موسيقي اثرلري‌نين، صنعت حاقيندا فيکيرلري‌نين، شخصيتي‌نين آذربايجان موسيقي‌سي‌نين و آذربايجان بسطه‌كارلاري‌نين انکشافينداکي تاي‌سيز (مثلسيز) تاثيري بوتون عظمتي ايله آچيق- آشکار گؤرونور.

من اوّلجه اوزئيير حاجيبيوون شخصيتي حاقيندا بير- ايکي سؤز دئمک ايسترديم. بو مسئله‌دن باشلاماغي اونا گؤره واجيب بيليرم کي، اولاً، من بسطه‌كاري ايلک دفعه گؤررکن هله اوشاق ايديم و اونون صنعتي حاقيندا لازيمي معلوماتيم يوخ ايدي. ايکينجي‌سي ده کي، ائله گومان ائديرم، صنعتکارين شخصيتي اؤن پلاندا دورمالي‌دير. اثر مؤليفين بوتون معنوي عالمين‌دن سوزولوب گلير؛ شخصيتين بؤيوک‌لوگو، پاک‌ليغي، عاليجناب‌ليغي، عموميت‌له، لياقتي و صنعت قدرتي ياراديجيليغيندا حکماً عکس اولونور. صنعت‌له شخصيتي بير- بيريندن آيري تصور ائتمک غيرممکن دير. بو ايکي موهوم کيفيت وحدت‌ده اولمالي‌دير. يالنيز بو حالدا اصل معنادا بؤيوک‌لوکدن، داهي‌ليکدن صؤحبت گئده بيلر. داهي اوزئييره بئله بير سعادت نصيب اولموشدو.

ادامه نوشته

زامان ايله ايلگيلي آتاسؤزلري

- هله‌ليك اؤلومونه قدر حاياتداسان؛

- وقت‌سيز بانلايان خوروزون باشين كسرلر؛

- زامان سنه اويمازسا، سن زامانا اوي؛

- ساخلا ساماني، گلير زاماني؛

- هر ساعات يارالار. سونونجوسو اؤلدورور. «باسک آتاسؤزو»؛

- دمير تاواندا دؤيولور؛

- يازين گؤلگه‌سي خوش، قيشين چووالي بوش؛

- بوشا گئچيرديگين بير دقيقه، عؤمروندن چالديغين مين دقيقه‌دير؛

- احمقلر زاماني نئجه اؤلدوره‌جه‌ييني، عاغيللي‌لار ايسه نئجه قازاناجاغيني دوشونرلر. «آلاين»؛

- زامان سن‌سن، سن ياخشي اولورسان زامان دا ياخشي دير، سن پيس سن زامان دا پيس دير؛

- حاياتينيزي سئويريزسه زامانينيزي بوشا گئچيرتمه‌يين، چونکو زامان حاياتين اؤزودور. «بنجامين فرانکلين»؛

- ايکي يول گئچه بيلمزسيز بير سودان ؛ اوزَريزده آخان سولار، ايندي يئني سولاردير. «هراکلئت»؛

- موتلولوق باشارييا، باشاري ايسه زاماني ديَرلنديرمه‌يه باغليدير. «سنجا»؛

- گؤردوگوز ايشين لاپ ياخشي‌سيني، زامانيندا گؤرون، او وقت داغ باشيندا دا اولساز اينسانلار سيزي تاپير. «توماس بروون»؛

- زامان عاغلي، اولغونلوغو و خيدمتي آرتيرماق ايچين بيزه وئريلميش لاپ ديرلي سرمايه دير. «توماس مانن»؛

- زامان، بيرچوخ اؤرتولري قالديرابيلير. «ژ. ژاک روسو»؛

- زامان، قولاي الده ائديلن و اوجوز اولان شئيلري سيلر. «روي چانسيور»؛

- زامان، سس‌سيز بير تئستئره دير. «ائمانوئل کانت»؛

- زامانين آزالدا بيلمه‌ديگي، يوموشادا بيلمه‌ديغي اوزونتو يوخدور. «سيسئرو»؛

- زامانين گئچديگيني بيلنلر، ان چوخ اوزونتو دويانلاردير. «دانته»؛

- زامان بؤيوک بير اؤيرتمن دير، يالنيز نه يازيق کي دايما اؤيرنجيلريني اؤلدورور. «كورت گوئرتز»؛

- زامانين، کيمه دوست، کيمه دوشمان اولاجاغي بيلينمز. «شكسپير»؛

- زامانلاريني ان پيس شکيلده قوللانانلار، ان چوخ، زامانين قيساليغيندان شيکايت ائدرلر. «لا برويئره».

کؤچورمه 22

تورکجه‌نين آناديل اولاراق دونياداکي يئري

كؤچوروب حاضيرلايان: عيوض (ائيواز) بيات

گيريش

شوروي جومهورييت‌لر بيرليگي 1991 ايلي‌نين آگوست آييندا داغيليركن، بو دؤولتي تشكيل وئرن جومهورييت‌لر باغيمسيزليقلاريني (استقلال‌لاريني) اله آلديلار. شوروي‌نين پارچالانماسيندا، گؤزلريميز اؤنجه‌ليکله قافقاز و اورتا آسياداکي تورک جومهورييت‌لرينه چئوريلدي. چونکو، آرتيق بو اؤلكه‌لرله سياسي، اکونوميک و کولتورل بؤلوم‌لرده ايليشگي (ارتباط) قورارکن سؤز قونوسو (موضوع بحث) اولان سينيرلامالار بؤيوک اؤلچوده اورتادان قالخميشدي. او گوندن سونرا تورك جومهورييت‌لري‌نين دؤولت باشقانلاري، باش‌باخانلاري و حکومت تمثيلجي‌لري بير آرايا گلير و چئشيدلي آلانلاردا ايش‌بيرليگي اولاناقلاري ياراتمايا چاليشير و ان آزيندان ايليشکي‌لري گليشديريرلر. بونا اک اولاراق دا دوزنلي آراليقلارلا ديل کنگره‌لري دوزنلنمه‌يه باشلانميش گؤرونمكده‌دير. بو کنگره‌لرده آنا آماج، اؤنجه‌ليکله بير اورتاق الفبانين ان قيسا زاماندا اولوشدورولماسي، تورکجه‌نين بوتون لهجه‌لريني قاپسايان گئنيش بير تورکجه سؤزلوگون حاضيرلانماسي، اورتاق بير ديل سئچيلمه‌سي ايچين گرکلي آلت‌ياپي (زيربنا) اساس‌لاري‌نين اينجه‌لنمه‌سي و بونلارين اولوشدورولماسي اولاراق اؤزتلنه‌بيلير. بو يازيدا، تورکجه‌نين چئشيدلي لهجه و شيوه‌لري ايله بونلاري «آناديل» اولاراق دانيشان تورک دؤولت‌لري، اؤزَرک (خودمختار) جومهورييت‌لري و توپلولوقلاري قونو ائديله‌جک، آيريجا بو لهجه و شيوه‌لرين ياخلاشيق (حدوداً) نئچه نفر طرفيندن دانيشيلديغينا، بو توپلولوقلارين آغيرليق‌لي اولاراق هارالاردا ياشاديقلارينا يئر وئريله‌جکدير.

ادامه نوشته

کؤچورمه 21

تورك دستانلاري

كؤچورن: عيوض (ائيواز) بيات

اوچونجو و سون بؤلوم

ارگنه کون دستاني

مغول ائلينده اوغوزخان سويوندان ائل خانين حؤكومدارليغي سيراسيندا تاتارلارين حؤكومداري سئوينج‌خان، مغول اولکه‌سينه ساواش آچدي. ائلخانين ايداره‌سينده‌كي اوردونو قيرقيزلار و آيري بويلاردان دا يارديم آلاراق يئندي. ائلخانين اولکه‌سينده‌کي هرکسي اؤلدوردولر. يالنيز ائل‌خانين كيچيك اوغلو «کييان» و ائشي ايله قارداشينين اوشاغي «نوکوز» ايله ائشي قاچيب قورتولمايي باشارديلار. دوشمن‌ين، اونلاري بولاماياجاغي بير يئره گئتمه‌يه قرار وئرديلر. وحشي قويونلارين يورودوگو بير يولو ايزلَيه‌رک يوکسک بير داغي‌دا، دار بير گئچيته (گذرگاه) وارديلار. بو گئچيت‌دن گئچه‌رک ايچينده آخار سولار، پينارلار (بولاق‌لار)، چئشيدلي بيتکي‌لر، چاييرلار، ميوه آغاجلاري، چئشيدلي آولارين بولوندوغو بير يئره گلينجه تانرييا شوکر ائتديلر و بورادا قالماغا قرار وئرديلر. داغين دوروغو اولان بو يئره، داغ کمري آنلاميندا «ارگنه» کلمه‌سييله «ديک» آنلامينداکي «کون» کلمه‌سيني بيرلشديره‌رک «ارگنه کون» آديني وئرديلر.

ادامه نوشته

كؤچورمه 20

تورك دستانلاري

كؤچورن: عيوض (ائيواز) بيات

ایکینجی بؤلوم

آلپ ار تونقا

ساکالار دؤنَمينه عاييد «آلپ ار تونقا» و بو اولماق اوزَره ايکي دستان تثبيت ائديلميشدير. آلپ ار تونقا، 700 ايل ميلادي دن اؤنجه (م.اؤ) ياشاميش قهرمان و چوخ سئويلن بير ساکا حؤکومداري دير. آلپ ار تونقا اورتا آسياداکي بوتون تورک بويلاريني بيرلشديره‌رک حاکيمييتي آلتينا آلميش، داها سونرا قافقازلاري آشاراق آنادولو، سوريه و مصري فتح ائتميش و ساکا دوولتيني قورموشدور. آلپ ار تونقانين حاياتي ساواشلارلا گئچميشدير. اوزون سوره موجاديله ائتدييي ايرانلي «ماد»لارين حؤکومداري «کي‌خسرو»اون دعوتينده حيله ايله اؤلدورولموشدور. آلپ ار تونقا ايله ايرانلي ماد حؤکومدارلاري آراسينداکي بو موجاديله‌لرين خاطيره‌لري اوزون عصيرلر هم تورک‌لر و هم ايرانلي‌لار [فارس‌لار‍‍‌] آراسيندا ياشاديلميشدير. آلپ ار تونقا، آسور قايناقلاريندا «مادووا»، «هئرودوت» دا «ماديئس»، ايران و ايسلام قايناقلاريندا افراسياب آدلاري ايله آنيلماقدادير.

اورخون يازيتلاريندا «دوققوز اوغوزلار» آراسيندا «ار تونقا» آدينا ياپيلان «يوغ» مراسيميندن سؤز ائديلمکده‌دير. تورفان شهري‌نين باتيسيندا تاپيلان «بَزَگه‌ليک» معبدي‌نين دوواريندا دا آلپ ار تونقانين قانلي رسمي بولونماقدادير. «ديوان الغات التورک»ون يازاري کاشغرلي محمودا و «قوتادقو بيليگ» يازاري «يوسوف هاس حاجيپ»ه گؤره «آلپ ار تونقا» ايران دستاني شاهنامه‌ده‌کي بؤيوک و افسانه‌وي توران حؤکومداري «افراسياب» دير. ديوان الغات التورک ده توران حؤکومدارليغي‌نين مرکزي اولاراق «کاشغر» شهري گؤستريلمکده‌دير. ايسلامي قبول ائتميش اولان قاراخانلي دوولتي حؤکومدارلاري دا اؤزلري‌نين افراسياب ثلاله‌سيندن گلديکلرينه اينانميشلار و بونو ايفاده ائتميشديلر. مغول تاريخجي‌سي «جوويني» ده اويغور دوولتي‌نين حؤکومدارلاري‌نين دا افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. «شجره‌ي تراکيمه»يه گؤره سلجوقلو سولطانلاري اؤزلريني افراسياب سويوندان قبول ائدرديلر. سوسياليست جومهورييت‌لر بيرليگيي‌نين (شوروي) داغيلماسيندان سونرا ايله‌تيشيم (ارتباط) قورماق ايمکاني بولدوغوموز و روسلارين ياکوت آديني وئردييي تورک قوروپ اصلينده اؤزلرينه ساکا دئديکلريني سؤيله‌ميشديلر. تاريخ ايچينده غيب‌اولدوغونو دوشوندوگوموز ساکا تورکلري‌نين آز دا اولسا بير بؤلومونون بوگون ياشاماق‌لاريني سوردورمه‌لري لاپ چوخ مسئله‌نين يئني‌دن آراشديريلاراق دوغرولارين اورتايا چيخماسينا يارديمجي اولابيله‌جکدير. تاريخجي «مسعودي» ده م.س. (ميلاددان سونرا) 7 يوزايلين باشينداکي گؤک تورک خاقاني‌نين افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير.

ادامه نوشته

كؤچورمه 19

تورك دستانلاري

كؤچورن: عيوض (ائيواز) بيات

بيرينجي بؤلوم

بوتون دونيا ادبياتلاريندا اولدوغو كيمي تورک ادبياتي‌نين دا ايلک اؤرنك‌لري دستانلاردير. تورک ادبيات گلَنه‌يي (رسملري) ايچينده «دستان» تئريمي (اصطلاحي) بيردن يوخاري نظم شکلي و تورو ايچين قوللانيليب و قوللانيلماقدادير. اسكي تورک ادبياتي نظم شكيل‌لريندن مثنوي‌لرين بير بؤلومو و منظوم حيکايه‌لر آنونيم ادبيات‌دا و آشيق ادبياتيندا قوشما و يا ماني دؤرتلوک‌لري ايله يازيلان و يا سؤيله‌نن فردي، سوسيال، تاريخي، آجيق‌لي (مرثيه) و يا گولونج اولايلاري تحکييه تکنيكي ايله چئشيدلي اوسلوب‌لارلا آختاران نظم تورونه و بو يازيدا ائله آلينان کائناتين، اينسانليغين، ميللتلرين ياراديليشيني، گليشيميني، حاياتدا قالما موجاديله‌لريني و چئشيدلي اولاي و نسنه‌لرله ايلگيلي سبب آچيقلايان و باتي ادبياتيندا «ائپوپه»  تئريمي ايله آنيلان اثرلرين تمامي دا تورک ادبياتي گلَنه‌يي ايچينده دستان آدي ايله آنيلماقدادير. بوتون دونيا ادبياتلاري‌نين باشلانقيج اثرلري اولان دستانلار، چئشيدلي قونولاردا ياراديليش حيكايه‌لري يانيندا، ميللت‌لرين حاياتيندا بؤيوک يانکيلار (انعكاس‌لار) اويانديرميش بير قهرمانين و يا تاريخ اولايي‌نين ميللت مخيّله‌سينده اورتاق سمبول و ايفاده‌لرله زنگينلشديريلميش اوزون منظوم حيكايه‌لري‌دير. دستانلار بوتون بير ميللتين اورتاق موجاديله‌سيني اورتاق ديَرلر، قورال‌لار، آنلام‌لار بوتونلويو ايچينده يوروملاديغي (تفسير ائتديگي) و ياشاتيلديغي توپلومون گئچميشيني و گلَجه‌گيني تمثيل ائتدييي ايچين دونيا ادبياتي‌نين ان اولکوجو اثرلري اولاراق قبول ائديليرلر. دستانلار هر زامان تاريخي گرچک‌لري دوغرو بيچيمده نقل ائتمزلر. دستانلاردا تاريخي اولاي و قهرمانلار ميللتين اورتاق بيلينج‌آلتي‌نين، ويجداني‌نين ايستک، بکلَنتي، دوغرولاري و ديَرلري ايله ايده‌ال‌لاشديريلير، اسكي خاطيره‌لرله بيرلشديريله‌رک تاريخي گرچکميش كيمي آنلاتيليرلار. هر ميللتين ميللي کيمليک و نيته‌ليک‌لري (توصيف‌لري)، اورتاق دونيا گؤروشو، خاطيره و بکلَنتي‌لري يانيندا قوسورلاري و يانليشلاري دا دستانلارينا يانسير. جهانگيرليک توتقوسو (حرص، طمع)، قوووت، مينيجي‌ليک (سواركاري) و ساواشجي‌ليق يانيندا وئرديگي سؤزده دورما، عاجيزلره و مغلوب‌لارا خوش گؤرو ايله ياخينلاشما، يارديم‌جي اولما، تورک دستانلاريندا ديله گتيريلن اورتاق دير و قبول‌لاردير. تورک دستانلاري،کائناتين، اينسانين، قادين‌ين و كيشي‌نين ياراديليشي، تورک ميللتي‌نين دوغوشو، چئشيدلي تورک دوولت‌لري‌نين قورولوش گليشمه، چؤکوشلري، ظفر و يئنيلگي‌لري كيمي قونولارلا برابر لاپ چوخ سبب آچيقلاييجي افسانه‌يي ده ايچينده بارينديرير. ايلک اؤرنك‌لري‌نين منظوم اولدوغو قبول ائديلن تورک دستانلاريندان قيرقيز تورکلري آراسيندا ياشايان «ماناس» دستاني ديشيندا بوتونويله گونوموزه گله‌بيلن اؤرنک بولونماماقدادير.آيري تورک دستانلاري چئشيدلي قايناقلاردا اؤزت، ائپيزوت (اولاي، واقعه، حادثه)، خاطيره، قيسالتيلميش سئچمه متن‌لر حاليندا بولونماقدادير.

ادامه نوشته

کؤچورمه 18

يونس ائمره نين حاياتي و بير شعري

كؤچورن: عيوض (ائيواز) بيات

«يونس ائمره» نين حاياتي؛ يونس ائمره نين حاياتينا داير ايليشکين بيلگيلر سينيرلي. دوغوم يئري بيلينمير. يونس ائمره، 13-اونجو يوزايلين اورتالارينا دوغرو مغول ايستيلاسي و سلجوقلو دوولتي نين ييخيلديغي دؤنمده ياشاديغي سانيلير. بو دؤنمين سارسينتي و آجيلاري يونس ين اثرلرينده درين ايزلر بيراخدي. باباسي نين آدي اسماعيل. مدرسه ائييتيمي گؤردو. عربجه و فارسجا اؤيرندي. ايران و يونان ميتولوژيسي ايله، تصوّف تاريخيني اينجه لدي. «حاجي بکتاش» يا دا «سينان آتا»نين خليفه سي «تاپتوک ائمره»نين درگاهيندا خدمت ائتدي. تاپتوک ائمره نين دوشونجه لريني يايماق ايچين حاياتي بويونجا آنادولونو دولاشدي. اسکي شهر ساري کؤي، مانيسا بونا و ائمره کؤي، ارزوروم دوتچو کؤيو، ايسپارتا کئچيبورلو و قارامان دا، آدينا ياپيلميش مزارلار وار. آما هارادا اؤلدوغو و گؤمولدويو کسين بللي دئييل. تصوّف يورومونو منيمسه ين يونس ائمره نين کسکين بير گؤزلم گوجو، درين بير آنلاييشي وار. شعرلريني هئجا اؤلچويله يازدي. آما عروض دَنَمه لرينه ده يئر وئردي. هئجا اؤلچوسو ايله يازديغي دؤرتلوکلرين يانيسيرا يينه هئجا ايله بيت لر و غزل لر ده يازدي. ديلي آري تورکجه دئغيل. يئر يئر عربجه و فارسجا تاملامالار قوللاندي. ساغليغيندا دوزنله دييي ديواني بولونامادي. گونوموزده کي ديوانلاري درلَمه دير. 1904 ده بيرينجي، 1924 ده ايکينجي باسيملاري ياپيلان «ديواني آشيق يونس ائمره» نين يانيسيرا «بورهان توپراک» و «عبدوالباقي گؤلپينارلي»نين درله ييب يايينلاديغي يونس ائمره ديوانلاري وار.

يونس ائمره دن بير شعر:

آغلا گؤزوم آغلا گولمزم داها

آغلا گؤزوم آغلا گولمزم داها                      گؤنول دوستا گئدر گلمزم داها

نه غم بوندا منه مين کز اؤلسم                  اوردا اؤلوم اولماز اؤلمزم داها

يانسين جانيم يانسين عشقين اودونا         آخسين قانلي ياشيم سيلمزم داها

مني ايرشاد ائدن مورشيدي کامل              يئتر من ائل داها آلمازام داها

وارليغيم يوخلوغا دئييشميشيم من           بو گون جانا باشا قالمازام داها

فنادان باکي يه گؤچ ائدر اولدوق                 يؤنلديم سول يولا دؤنمزم داها

محبت بحري نين قوّاصي اولدوم                 گرَکمَز جئيهونا دالمازام داها

ديلريم فضليندن آيريلميياسين                   تانريم سندن اؤزگه سئومزم داها

سؤيله عاشيق ديليندن بونو يونس            اگر عاشيق ايسَم اؤلمزم داها.

كؤچورمه 17

تورک دونياسيندا اورتاق ايله‌تيشيم ديلي اوزرينه

(ايكينجي بؤلوم)

كؤچورن: عيوض (ائيواز) بيات

پروفسور. دكتر. شوکرو هالوک آکالين

ايندي تورک خالق‌لاري نين اورتاق سؤز وارليغيني آنا خطلري ايله ديرلنديرك:

بعضي سس فرقليليک‌لري ديشيندا فعل‌لرين نرده ايسه تامامي اورتاقدير. اوزون تاريخي بويونجا ديليميزه يابانجي ديللردن آد، صفت، ظرف، ادات توروندن کلمه‌لر گيرميشدير، آنجاق يابانجي کؤکَنلي فعل ديليميزده چوخ آزدير. بو ندن‌له فعل‌لريميزين چوخونون آنلامي قولايجا آنلاشيلا بيلير.

ضميرلريميزين هاميسي آينيدير. ساده‌جه بيرينجي تکليک کيشي ضميرينده /ب/ ~ /م/ دئييشيمي گؤرولور. آنجاق، تورک دونياسي نين بوتون منصوبلاري «من»ين «بن» آنلامينا گلديگيني، بن ين ده من آنلاميندا قوللانيلديغيني بيلمکده دير. ضميرلرين چئکيملرينده فرقليليک‌لر واردير، آنجاق جومله‌نين باغلاميندان آنلامي چيخارماق مومکوندور.

سايي آدلاريميز اورتاق دير. بوتون تورک خالق‌لاري آيني سايي آدلاريني قوللانماقدادير. ميليونا قدر اولان سايي آدلاري دا تورکجه کؤکنلي دير. ميليون، ميليار كيمي سايي آدلاري يابانجي قايناقلي اولماقلا بيرليکده بوتون لهجه‌لرده بو آلينتي کلمه‌لر قوللانيلماقدادير. بو حالدا تورکجه کؤکنلي اولسون آلينتي اولسون بوتون سايي آدلاري اورتاق دير. آيري کلمه‌لرده اولدوغو كيمي سايي آدلاريندا دا لهجه‌لره گؤره بيرتاکيم سس دئييشمه‌لري واردير. بونلار دا متن باغلاميندان راحاتليقلا آنلاشيلابيله‌جک کلمه‌لردير.

آغيز، بورون، قولاق، ديل، ديش، ساچ كيمي عضو آدلاري تورکجه کؤکنلي دير. بعضي لهجه‌لرده‌کي سس دئييشمه‌لري کلمه‌لرين آنلاشيلماسينا انگل دئييلدير.

ادامه نوشته

كؤچورمه 16

تورک دونياسيندا اورتاق ايله‌تيشيم[1] ديلي اوزرينه

(بيرينجي بؤلوم)

پروفسور. دكتر. شوکرو هالوک آکالين

کؤچورن: عيوض (ائيواز) بيات

آنکارا بيليم يوردو تورکجه و يابانجي ديل آراشديرما و اويغولاما مرکزي «تؤمر»ين دوزنله دييي «اورتاك ديل تورکچه کونولو توپلانتي»، سون درجه موکممل بير زامانلاما ايله تورکييه جومهورييتي دوولتي نين اولوس دوولت ياپيسيني سارساجاق داياتمالارلا قارشي قارشييا اولدوغو بير دؤنمده ياپيلير.

تورکييه جومهورييتي نين قوروجوسو اولو اؤندر آتاتورکون؛ تورک ميللتيني، تورکيي جومهورييتيني قوران تورکيي خالقي اولاراق تانيملاديغي و بو ميللتين ديليني ده تورک ميللتي نين ديلي تورکجه دير سؤزويله آچيقلاديغي تورکيي جومهورييتي نين آنا نيتلي گيني اورتايا قويان تمَل ايلکه سينه (اساسينا) رغمن، سؤزده ساغلاناجاق بيرآز چيخارلار ايچين اولکه ده ديل بيرليگيني پوزاجاق گيريشيم‌لرده بولونولدوغو سيرادا «تؤمر»ين دوزنله دييي اورتاق ديل تورکجه توپلانتيسي سون درجه آنلامليدير. تورک دونياسي نين ديلده بيرليگي نين، فيکيرده بيرليگي نين، ايشده بيرليگي نين ساغلانماسي دوشونجه سيني ديله گتيرن گاسپيرالي اسماعيل بئي‌ين اولکوسونون[2] گرچکلشمه‌سي ايچين سياسي، کولتورل و تکنولوژيک شرطلرين اولوشمايا باشلاديغي بير دؤنمده، تورکجه‌دن باشقا ديللرله اؤيرتيم ياپيلماسي ايچين توصيه‌لرده، تلقين‌لرده، حتي زورلامالاردا، داياتمالاردا[3] بولونولماسي، ايچينده بولوندوغوموز دؤنَمي داها دا اؤنملي بيلير. ايندي بئله‌سينه اؤنملي گونلر ياشاديغيميز، جومهورييتين تمل نيتَليک‌لري[4] نين يوخ ائديلمک ايستنديگي بير دؤنمده اورتاق ديل تورکجه توپلانتيسيني دوزنله‌ين آنکارا يونيورسيته‌سي باشچي‌سي سايين «پروفسور. دكتر. نصرت آراس»ا، تؤمر مودورو سايين «آيپار آلتين‌ال»ه و توپلانتي نين دوزنلنمه‌سينه اَمَگي گئچن هرکسه تشکور ائديرم.

آرديني اوخويون...

ادامه نوشته