كؤچورمه: اوزئيير حاجيبيوو و اونون ياراتديغي مكتبي
اوزئيير حاجيبيوو و اونون ياراتديغي مكتبي
فيکرت اميروو
قايناق: «ادبيات قزئتي»
ايللر کئچديکجه خالقيميزين بؤيوک بسطهكاري اوزئيير حاجيبيوون حيات و ياراديجيليق يولونا بير داها نظر سالير، دئديکلريني و يازديقلاريني تکرار- تکرار خاطيرلاييريق. بئله اؤلمز شخصيتلرين صنعت ارثي نين اصل قيمتي محض بو گون اوچون نه درجهده معاصر اولماسيندا، گرکلي اولماسيندادير. اوزئيير حاجيبيوو ارثينه بو باخيمدان قيمت وئريلنده بؤيوک بسطهكارين موسيقي اثرلرينين، صنعت حاقيندا فيکيرلرينين، شخصيتينين آذربايجان موسيقيسينين و آذربايجان بسطهكارلارينين انکشافينداکي تايسيز (مثلسيز) تاثيري بوتون عظمتي ايله آچيق- آشکار گؤرونور.
من اوّلجه اوزئيير حاجيبيوون شخصيتي حاقيندا بير- ايکي سؤز دئمک ايسترديم. بو مسئلهدن باشلاماغي اونا گؤره واجيب بيليرم کي، اولاً، من بسطهكاري ايلک دفعه گؤررکن هله اوشاق ايديم و اونون صنعتي حاقيندا لازيمي معلوماتيم يوخ ايدي. ايکينجيسي ده کي، ائله گومان ائديرم، صنعتکارين شخصيتي اؤن پلاندا دورماليدير. اثر مؤليفين بوتون معنوي عالميندن سوزولوب گلير؛ شخصيتين بؤيوکلوگو، پاکليغي، عاليجنابليغي، عموميتله، لياقتي و صنعت قدرتي ياراديجيليغيندا حکماً عکس اولونور. صنعتله شخصيتي بير- بيريندن آيري تصور ائتمک غيرممکن دير. بو ايکي موهوم کيفيت وحدتده اولماليدير. يالنيز بو حالدا اصل معنادا بؤيوکلوکدن، داهيليکدن صؤحبت گئده بيلر. داهي اوزئييره بئله بير سعادت نصيب اولموشدو.
او، منيم فيکريمده ائله ايلک گؤروشوموزدن مهربان، قايغيکش، تواضعکار بير اينسان کيمي قالميشدير. بو اونودولماز گؤروشون سببکاري بؤيوک مغنّيميز «بولبول» اولدو. 1938- جي ايل ايدي. بولبول مني کونسرواتورييايا، بسطهكارين ايش اوتاغينا آپاريب تقديم ائتدي: "اوزئيير، «مشهدي جميل»ين يادگاري دير، کومپوزيتور (حروف چين) اولماق ايستهيير".
اوزئيير مني اؤزونه خاص تمکينله، چوخ مهربان بير مناسبتله قارشيلادي. او گوندن باشلاياراق، عؤمرونون آخيرينا قدر اؤلمز صنعتکارين حرارتلي موناسبتيني دويدوم. ايلک دفعه شخصيتينده حيس ائتديگيم بو حرارتي گئت -گئده صنعتينده ده دويدوم و بوتون وارليغيملا اونا باغلانديم. آنجاق بو باغليليق بسطهكار کيمي منيم هئچ ده ال- قولومو باغلامادي، عکسينه، قانادلاريمي برکيتدي و منه جسارت وئردي، سربستليک وئردي.
اوزئيير حاجيبيوون گنجلره مناسبتينده من هميشه تمکينلي بير قطعيت، دوغما بير طلبکارليق دويموشام. يئري گلميشکن دئييم کي، مني اوزئيير موسيقيسينين يئتيرمهسي آدلانديرانلار وار. بو آدلا يالنيز فخر ائديرم. من اوزئيير معليمدن خالق موسيقيسينين پاکليغيني منيمسهميشم. اوزئيير موسيقيسيني نه قدر دينلهسم، منه ائله گلير کي، ايلک دفعه دير ائشيديرم. هر دفعه او منه تزه گؤرونور. ياشا دولدوقجا درک ائتميشم کي، نه ياخشي بو بؤيوک صنعتکارلا دوروب- اوتورماق سعادتي منه ده نصيب اولوب، اونون اونودولماز مصلحتلريني ائشيتميشم.
شك ائتميرم کي، باشقا صنعت يولداشلاريم دا بو سؤزلري ممنونيتله تکرار ائدرلر. اوزئيير حاجيبيوو صنعتينين آذربايجان بسطهكارلارينا نه وئرديگيني تام ايفاده ائتمک اوچون من يالنيز بئله دئيه بيلرم: "بيز هاميميز اوزئيير مکتبيندن چيخميشيق".
بو مکتبده بيز نه اؤيرنميشيک؟.. بو چوخ جدّي، هم ده چوخ احاطهلي جاواب طلب ائدن بير سوالدير. بورادا من آنجاق معين جهتلري قئيد ائتمکله کيفايتلنمهلي اولاجاغام.
اوزئيير حاجيبيوو آذربايجان پروفشنال (حرفهاي) موسيقيسينين بانيسيدير. ايلک اوپئراميزين، اوپئرئتتاميزين، خالق چالغي آلتلري اورکستريميزين، ماهني و رقص آنسامبليميزين (تشكّل، مجموعه)... يارانيشي اونون آدي ايله باغليدير.
"ليلي و مجنون"دان "کوراوغلو"يا قدر کئچيلن بؤيوک صنعت يولو گرگين ياراديجيليق آختاريشلاري و قيمتلي صنعت کشفلري ايله زنگين بير يولدور. بورادا اونو قئيد ائتمک لازيمدير کي، ايلک آذربايجان اوپئراسينين محض فوضولينين "ليلي و مجنون" پوئماسي اساسيندا يازيلماسي دا معنالي فاکتدير. اوزئيير ياراديجيليغيندا فوضولي پوئزيياسينا چوخ درين بير محبت حؤکم سورمکدهدير. بسطهكارين باشقا اثرلرينده ده فوضولي شعرينه صداقتي آيدين حيس اولونور. بديعي ديليميزين بانيسي فوضولينين ادبياتيميزدا گؤردويو وظيفهني، منه ائله گلير کي، موسيقيميزده بؤيوک اوزئيير حَيَته کئچيرميشدير. «صمد وورغون» چوخ دوغرو اولاراق اوزئييره "ائي فوضولي شعرينين بير صنعتکار قارداشي!"- دئيه مراجيعت ائدير. پوئزييا ايله موسيقينين بو قارداشليق عنعنه (سنت، رسوم)لريني بيز هميشه دقتله قورويوب ساخلاماليييق.
اوزون ايللر آپارديغي آختاريشلارين نتيجهسي اولاراق مئيدانا چيخان "آذربايجان خالق موسيقيسينين اساسلاري" اثري اوزئيير حاجيبيوو همچنین قدرتلي موسيقي نظريهچيسي، تدقيقاتچيسي کيمي ده تانيتدي. بسطهكارين موسيقيميزين مختلف مسئلهلرينه حسر اولونموش آيري- آيري مقالهلري، چيخيشلاري بو گون ده ان ديرلي منبع کيمي بيزيم اوچون قيمتليدير. اونو دا قئيد ائتمک لازيمدير کي، اوزئيير حاجيبيوو بديعي ياراديجيليغي ايله نظري فيکيرلري آراسيندا ضدّيت اولان صنعتکارلاردان دئييل. اونون موسيقيسي سؤزونو، سؤزو ده موسيقيسيني تماملايير.
اوزئيير صنعتينده ديقتي ان چوخ جلب ائدن جهت خالق موسيقيسينه مناسبت مسئلهسيدير. بسطهكارين دئمک اولار کي، ائله بير يازيسي، چيخيشي يوخدور کي، همين نقطهيه توخونماميش اولسون. اونون بو مسئلهيه يئتيرديگي چوخ بؤيوک ديقت تصادفي دئييلدي. حاجيبيوو "آذربايجان خالق موسيقيسينين اساسلاري" کيتابينين 1945- جي ايلده کي ايلک نشرينه يازديغي اؤن سؤزده همين موضوعنو نئجه ايشلهديگيندن دانيشارکن قئيد ائديردي کي، آذربايجان خالق موسيقيسينين اساسلاريني اؤيرنمک ايشينه 1925- جي ايلده باشلاميشام. سئچديگيم بو موضوعيا داير بير ادبيات و خصوصي علمي اثر اولماديغينا گؤره من آنجاق اؤز شخصي مشاهدهلريمين، آپارديغيم دقتلي تدقيقاتين نتيجهلرينه و آذربايجان خالق موسيقيسي نين بوتون نمونه و فورمالارينين درين تحليلينه اساسلانماغا مجبور اولدوم...
بئلهليکله، بو سطيرلر ده آيدين تصديق ائدير کي، اؤلمز صنعتکار خالق موسيقيميزين علمي اساسلاريني ايشلهمک، اونا لاييق اولدوغو يوکسک قيمتي وئرمک و لازيمينجا تانيتماق، سئوديرمک اوچون نه قدر گرگين تدقيقات ايشي آپارميش و وطنداشليق غيرتي گؤسترميشدير. اوزئيير حاجيبيوو موسيقي فولکلوروموزو توپلاماغين، خالق موسيقيميزي بوتون اينجهليگي ايله آراشديرماغين واجب اولدوغونو تکرار- تکرار خاطيرلادارکن بو زنگين خزينهدن هئچ ده پاسسيو (منفعل، غير فعال، بي اختيار) استفادهني، يئرلي- يئرسيز سيتاتلار (نقل قول، نقل) گتيرمکله استفادهني نظرده توتموردو. بسطهكارين قطعي قناعتي بئله ايدي کي، موسيقي فولکلوروندان خالقين آرزو و دوشونجهلريني، حياتا، دونيايا باخيشيني، صنعتکارليق سيرلريني اؤيرنمک و بوندان ياراديجيليقلا فايدالانماق لازيمدير. عکس تقديرده بسطهكار خالق موسيقيسينه هئچ نه علاوه ائده بيلمز، اونو داها دا زنگينلشديرمک عوضينه آنجاق تکرار ائتمهلي اولار کي، بونون دا اصل صنعتکارليقلا، البته، علاقهسي يوخدور.
خوشبختليکدن بؤيوک اوزئيير بو مسئلهده ده آذربايجان موسيقيسينده نمونه گؤستردي. اونون استعدادينين پارلاق محصولو اولان "کوراوغلو" ياراندي. من بئله حساب ائديرم کي، "کوراوغلو" کلاسيک روس اوپئرالاريندان «قلينکان»ين (Qlinkan) "روسلان و لودميلا" سي، «بورودي» نين (Borodi) "کنياز ايقور"و ايله ياناشي دورا بيلن صنعت اثريدير. موسيقي حياتيميزدا چوخ جدّي حاديثه اولان همين اثرين نئجه مئيدانا گلديگيندن بحث ائدن مولف يازيردي: "آذربايجان خالق موسيقيسينين اساسلاريني اؤيرنمک ساحهسينده کي ايشيمين بير بسطهكار اولاراق منيم اوچون عملي اهميتي او اولدو کي، من "کوراوغلو" اوپئراسيني يازديم".
بو، چوخ قيمتلي اعترافدير. حقيقتاً "کوراوغلو" بيزيم اوچون بؤيوک صنعت پروگرامي اهميتينده اولان بير مأخذدير. بو اوپئرا بيزده هله لازيمي درينليکله آراشديريليب تدقيق اولونماميشدير. حال بوکي اوزئييرين بديعي ارثي ايله نظري ارثي آراسينداکي علاقهني گئنيش، اطرافلي اؤيرنمک باخيميندان "کوراوغلو"نون ديقتله، موضوعيا ياخيندان بلدليکله تحليلي چوخ ضروريدير.
حاجيبيوو اوپئراني يازارکن، اؤزونون دئديگي کيمي، آذربايجان خالق موسيقيسي صنعتينين اساسيني تشکيل ائدن جدي قانون-قايدالاري رعایت ائتميشدير. بو جدي "قانون- قايدالار" بسطهكارين ياراديجيليق فانتازيياسينا (تخيل، تصور) داها دا قول- قاناد وئرميش، آزاد ياراديجيليق فانتازيياسينين گئنيش افقلاريني داها آيدين ايشيقلانديرميشدير.
بؤيوک روس تنقيدچيسي «و. بئلينسکي» (V.Belinski) داهي «آ.پوشکين»ين (A.Puşkin) "يئوگئني اونئگين"، "تونج آتلي" و باشقا بو سبکلي اثرلريندن دانيشارکن اونلارادکي خلقيليگي خصوصي ايله يوکسک قيمتلنديريردي و بئله حساب ائديردي کي، همين پوئمالار موضوعسو بلاواسطه خالق ياراديجيليغيندان آلينميش اثرلردن، مثلا، دئيک "روسلان و لودميلا"دان داها چوخ خلقيدير. چونکو "حقيقي ميلليليک سارافاني تصوير ائتمک دئييل، خالق روحونو تمثيل ائتمکدهدير" (ن.قوقول).
بو ملاحظهلري عئيني ايله اوزئيير حاجيبيوو ياراديجيليغينا دا عاييد ائتمک ممکندير. "کوراوغلو"نون بو قدر خلقي اثر، ميللي اثر اولماسي مؤليفين يالنيز موضوعنو فولکلوردان گؤتورمهسي ايله ايضاح ائديله بيلمز. همين اوپئرادا خارجي ايشغالچيلارا قارشي آزادليق اوغروندا آپاريلان قانلي ووروشمالاردا بابکلر، کوراوغلولار يئتيرميش خالقين تايسيز مبارزه عزمي، قهرمانليق هنري، وطنپرورليک غورورو واردير. اوزئيير حاجيبيوون داهيليگي اوندادير کي، بوتون بو موهوم کيفيتلري خالقين اؤز روحونا اويغون، خالقين اؤزونه دوغما اولان بير موسيقي ديلي ايله ايفاده ائده بيلميشدير. بئله چوخ آغير و عيني زاماندا چوخ شرفلي ياراديجيليق زحمتينه قاتلاشان بسطهكار اوپئرانين ايلک بؤيوک موفقيتيندن سونرا بو سؤزلري دئمکده حقلي ايدي: "سربست قورولماسينا و موسيقي فاکتوراسينين مرکب اولماسينا باخماياراق، "کوراوغلو" اوپئراسي آذربايجان دينلهيييجيلرينه آذربايجان خالق ماهني و مئلودييالاريني عيني ايله تکرار ائدن بعضي اثرلردن داها ياخشي چاتير، چونکو "کوراوغلو" اوپئراسي خالقين دوغما موسيقي ديلينده يازيلميشدير. من خالقدان حاضير نغمهلر آلماميشام، يالنيز خالق ياراديجيليغينين اساسلاريني اؤيرنميشم".
بؤيوک معلميميز بئله حساب ائديردي کي، خالق ايله اونون آنلاديغي ديلده دانيشماق استعداديندان محروم اولان هر هانسي بسطهكار دؤروموزه لاييق، يوکسک قيمتلي اثرلر ياراتماقدا دا عاجيز قالاجاقدير.
اوزئيير حاجيبيوو بئله بير عقيدهيه بيردن- بيره گلمهميشدي. اولاً، دئديگيميز کيمي، او اوزون ايللر بويو خالق موسيقيميزي يورولمادان توپلاميش، اؤيرنميش، صاف- چوروک ائتميش، موهوم علمي نتيجهلر چيخارميشدير. ايکينجيسي ده، او تکجه خالق موسيقيميزي تدقيق ائتمکله کفايتلنميردي، خصوصاً روس و دونيا خالقلارينين ان گؤرکملي بسطهكارلارينين ياراديجيليغيني آرديجيل ايزلهيير، موافق نتيجهلره گليردي. حاجيبيوو دونيا شؤهرتي قازانميش بسطهكارلارين صنعتکارليق سيرلريني، اونلارين بؤيوک موفقيتلرينين سببلريني دايم آراييب- آختارير، دريندن- درينه اؤيرهنيردي. يئري دوشدوکجه، آيري- آيري مقاله و چيخيشلاريندا همين مسئلهيه توخونماغي دا واجيب بيليردي. بو معنادا اونون "چايکووسکي و آذربايجان موسيقيسي" آدلي مقالهسي چوخ ماراقليدير. همين مقالهنين بير يئرينده اوخويوروق: "روس خالقينين بو بؤيوک بسطهكاري نين موسيقي ياراديجيليغينين اساسيني روس خالق موسيقيسي تشکيل ائدير کي، بو سببدن ده اونون... اثرلري اؤز آزاد ياراديجيليق فانتازيياسي نين بوتون پارلاقليغي ايله روس خالقي اوچون دوغما و ياخيندير. خالص ميللي روس بسطهكارلاري اولان «چايکووسکي» عيني زاماندا هر جور اتنوگرافيزمدن و ميللي محدودلوقدان تماميله اوزاقدير... من چايکووسکي نين ياراديجيليغينا جوشقون پرستش ائدن آداملاردان بيرييَم. من اؤز آزاد ياراديجيليق فانتازييامي خالق موسيقي ديلي نين سارسيلماز تَمَلي (اساسي) اوزرَينده انکشاف ائتديرمک پرينسيپيني چايکووسکيدن گؤتورموشم".
اوزئيير حاجيبيوو روس موسيقيسي نين تکجه کلاسيک نمايندهلرينين دئييل، هم ده معاصير نمايندهلري نين ياراديجيليغينا محبتله ياناشير، اثرلريني سئوه- سئوه تحليل ائديردي. هله 30- جو ايللرين آخيري و 40- جي ايللرين اوللرينده يازديغي مقالهلرده همين جهتلر آيدين گؤرونمکده ايدي. بو ايسه حاجيبيوون عيني زاماندا عمومي اتفاق مقياسينداکي نفوذونو بير داها تصديق ائدير.
بو گون بيزيم هاميميزين مکتب بيلديگيميز اؤلمز بسطهكار هميشه باشقا خالقلارين موسيقي مدنيتيندن ان ياخشي جهتلري اؤيرنمهيه، اونلاردان بحرهلنمهيه چاغيريردي. "بير- بيريميزدن اؤيرنک!" اوزئيير حاجيبيوو بو چاغيريشي تئز- تئز تکرار ائتمکدن چکينميردي. حتّی همين باشليق آلتيندا اونون آيريجا مقالهسي ده واردي. بسطهكار زاقافقازييا (غير قفقاز، خارج از قفقاز) حكومتلرينين شوروي موسيقيسي اونگونلوگوندن بحث ائدرکن يازيردي: "اوچ جمهوريتين هر بيرينين اينجه صنعتينده يئنيلييه، صنعتکارليغين زيروهلرينه يييهلنمهيه، اورجينال ايفاده واسيطهلري تاپماغا جسارتلهسي گؤستريلديگي حيس اولونور. بير- بيريميزدن اؤيرنک! (کورسيو بيزيمدير - ف.ه.) ايندي آرتيق چيخارا بيلهجهگيميز بيرينجي نتيجه بوندان عبارت دير".
اوزئيير حاجيبيوو تکجه باشقالاريندان اؤيرنمهيه چاغيريشلا کفايتلنمير، همچنین "اؤزوموزو" لايقينجه تانيييب بيلمهگيميزي واجيب ساييردي. بو معنادا اونون غرب عاليملرينين شرق موسيقيسينه داير تدقيقلري ايله علاقه دار سؤيلهديگي ملاحظهلري ماراقليدير. بير سيرا فاکتيک (واقعي، حقيقي) مقايسهلر آپارديقدان سونرا مؤليف بو نتيجهيه گلير کي، اوروپا عاليملري قديم شرق موسيقيسيني و موسيقي عاليملريني بيزدن داها گؤزل بيلير و همين تاريخدن بيزدن داها تئز خبردارديرلار ("شرق موسيقيسي حاقيندا غرب عاليملرينين تفسيري"). ييرمي اينجي ايللرده دئييلميش بو حؤکمده بير آز دا اؤزوموزو تهمتلنديرمک تشبّوثو واردير. بئله چوخ اينجه، عيني زاماندا کسکين دئييلميش فيکيرلر بيزيم اؤزوموزو صفربر ائتمک، شرق کلاسيکاسيني داها دريندن اؤيرنمهيه جلب ائتمک مقصدي داشيييردي.
اوزئيير حاجيبيوو علمي- نظري ارثي ايچهريسينده ائل ماهنيلاريميزين توپلانماسي و ايشلنمهسينه، آشيق صنعتينين لايقينجه قيمتلنديريلمهسينه، ايفاچيليغا و باشقا موهوم ياراديجيليق مسئلهلرينه داير قيمتلي ملاحظهلر واردير. هميشه اؤيرنمهيه جان آتان و بيزي ده هميشه اؤيرنمهيه چاغيران بؤيوک صنعتکارين اؤزونون علمي ادبي و بديعي ارثي خصوصي ايله ياخين شرق و عرب اؤلکهلري موسيقيسي نين انکشافي اوچون چوخ اهميتليدير. بسطهكارين اثرلرينين، او جوملهدن داها چوخ "آرشين مالآلان"ين عوموميتله، خاريجدهکي ، ائلجه ده ياخين شرقدهکي گئنيش شؤهرتيني محض بونونلا ايضاح ائتمک لازيمدير. يئري گلميشکن اونو دا دئيک کي، حاجيبيوو بعضاً، اولا بيلسين، بوگونکو موسيقي تکنيكي باخيميندان تفتيش ائتمک ايستهينلر ده تاپيلسين. آما اصلينده هر بير صنعتکارين خدمتيني يازيب- ياراتديغي دؤوردن چيخيش ائدهرک قيمتلنديرمک ضروري دير. بئله اولدوقدا، اوزئيير حاجيبيوون بيزيم مدافعهميزه احتياجي قالمير. چونکو اونون هر بير موسيقي اثري و هر بير موسيقي فيکري حياتيليگي، خلقيليگي و درين علميليگي ايله اؤزونو غيرعلمي ايرادلاردان آسانليقلا قورويا بيلير. مشهور بير افسانه ده «آنتئي»ين (Antey) غيرعادي قدرتيني اونون آياقلارينين تورپاغا دايانماسيندا، تورپاقلا باغليليغيندا گؤرورلر. اوزئيير حاجيبيوو اؤزو ده بو مقايسهني سئويردي و بسطهكارين گوجونو- قوّتيني اونون خالق حياتينا، خالق صنعتينه باغليليغيندا گؤروردو. بيز بؤيوک اوزئيير ياراديجيليغينداکي بو «آنتئي» قدرتينين سيرلريني هله ده اؤيرنمهليييک.
1975
عيوض بيات، 1360(ائيواز بايات)، زنگان.