کؤچورمه 22
تورکجهنين آناديل اولاراق دونياداکي يئري
كؤچوروب حاضيرلايان: عيوض (ائيواز) بيات
گيريش
شوروي جومهورييتلر بيرليگي 1991 ايلينين آگوست آييندا داغيليركن، بو دؤولتي تشكيل وئرن جومهورييتلر باغيمسيزليقلاريني (استقلاللاريني) اله آلديلار. شوروينين پارچالانماسيندا، گؤزلريميز اؤنجهليکله قافقاز و اورتا آسياداکي تورک جومهورييتلرينه چئوريلدي. چونکو، آرتيق بو اؤلكهلرله سياسي، اکونوميک و کولتورل بؤلوملرده ايليشگي (ارتباط) قورارکن سؤز قونوسو (موضوع بحث) اولان سينيرلامالار بؤيوک اؤلچوده اورتادان قالخميشدي. او گوندن سونرا تورك جومهورييتلرينين دؤولت باشقانلاري، باشباخانلاري و حکومت تمثيلجيلري بير آرايا گلير و چئشيدلي آلانلاردا ايشبيرليگي اولاناقلاري ياراتمايا چاليشير و ان آزيندان ايليشکيلري گليشديريرلر. بونا اک اولاراق دا دوزنلي آراليقلارلا ديل کنگرهلري دوزنلنمهيه باشلانميش گؤرونمكدهدير. بو کنگرهلرده آنا آماج، اؤنجهليکله بير اورتاق الفبانين ان قيسا زاماندا اولوشدورولماسي، تورکجهنين بوتون لهجهلريني قاپسايان گئنيش بير تورکجه سؤزلوگون حاضيرلانماسي، اورتاق بير ديل سئچيلمهسي ايچين گرکلي آلتياپي (زيربنا) اساسلارينين اينجهلنمهسي و بونلارين اولوشدورولماسي اولاراق اؤزتلنهبيلير. بو يازيدا، تورکجهنين چئشيدلي لهجه و شيوهلري ايله بونلاري «آناديل» اولاراق دانيشان تورک دؤولتلري، اؤزَرک (خودمختار) جومهورييتلري و توپلولوقلاري قونو ائديلهجک، آيريجا بو لهجه و شيوهلرين ياخلاشيق (حدوداً) نئچه نفر طرفيندن دانيشيلديغينا، بو توپلولوقلارين آغيرليقلي اولاراق هارالاردا ياشاديقلارينا يئر وئريلهجکدير.
تورکجهنين لهجهلري و ياييلديقلاري جوغرافيا:
بوردا، بوتون تورک توپلولوقلاري نين اؤز ديللريني، يعني تورکجهنين لهجهلريني و شيوهلريني آناديل اولاراق دانيشديقلاري قبولو کسينليکله يانليش اولماياجاقدير. ايکينجي ديل اولاراق ايسه، گئچميشده و يا گونوموزده ده باغيملي (وابسته) اولان دؤولتلرين رسمي ديليني دانيشماقداديرلار. بونلارين ايچيندن ان اؤنمليلري روسجا، چينجه، فارسجا، بولقارجا و اوکراينجا دير. بو ديللره آيريجا عربجه، يونانجا ايله ميلادي ايل 1960 دان سونرا تورکلرين ايشچي اولاراق يابانجي (خارجي) اولکهلره كؤچمك سونوجو (نتيجهسي) اؤيرنديکلري ديللر اولان آلمانجا، هلندجه، فرانسيزجا و اينگيليزجه ده آرتيريلابيلير.
آنادولو تورکجهسي:
آنادولو تورکجهسي، تورک ديللري ايچينده اوغوز ديللري قوروپوندا يئر آلير. توپلام (مجموع) نوفوسلاري 60 ميليونا ياخينلاشان و آنادولو، تراکيا، قوزئي قبرسده (قبرسدهکي تورک نوفوسو ياخلاشيق 140 ميندير) ياشايان آنادولو تورکلري طرفيندن دانيشيلان بو ديل، تورک لهجهلري آراسيندا ان بؤيوک قوروپو تشكيل وئرير. آيريجا بو لهجه، بو تورک آزينليقلاري نين دا آنا ديليني اولوشدورماقدادير:
تورک آزينليقلار (اقليت) نوفوسو:
بولقاريستان تورک آزينليغي 750.000، باتي تراکيا تورکلري (يونانيستان) 140.000، مقدونيه تورک آزينليغي 66.000، عراق تورکمنلري 300.000، باشتا آلمانيا 1.920.000 اولماق اوزَره، هلندده 250.000، فرانسادا 240.000، بلژيکده 85.000، انگليسده 65.000 و دانمارکدا 37.000.
1960 اينجي ايللرين باشيندان اعتبارن كؤچ ائتميش تورکلر 2.600.000 دن آرتيق دير.
آذربايجان تورکجهسي:
آنادولو تورکجهسينه ياخينليغي ايله بيلينن آذربايجان تورکجهسي ده اوغوز ديل قوروپوندادير. «آذربايجان تورکلري»نين توپلام نوفوسو ياخلاشيق (حدوداً) 35 ميليونا قدردير و آذربايجانليلارين آنجاق 5 ميليون قدري آذربايجان جومهورييتينده ياشارکن ياخلاشيق 30 ميليون آذربايجانلي، ايران ايسلام جومهورييتينين قوزئياينده (گونئي آذربايجان)، 330 ميني گورجيستاندا و 110 ميني ارمنيستاندا ياشاماقدادير.
اؤزبک تورکجهسي:
ديللري قارليق قوروپوندا يئر آلان «اؤزبک تورکلري» نين بؤيوک چوخلوغو اؤزبکيستان جومهورييتينده (16،2 ميليون) ياشاماقدادير. تاجيکيستاندا 1،5 ميليون اولماق اوزَره، قازاقيستان، قيرقيزيستان، تورکمنيستان و افغانيستاندا ياخلاشيق 3 ميليون اؤزبک بولونماقدادير.
قازاق توركجهسي:
قازاقجا، تورک ديللري نين قيپچاق قوروپوندا يئر آلير. «قازاق تورکلري» نين بؤيوک بؤلومو قازاقيستاندا ياشارکن، قونشو جومهورييتلرده ده، اؤزلليکله تورکمنيستان ايله موغوليستاندا قازاق آزينليقلارا راستلانير و توپلام نوفوسلاري 9 ميليونو آشار.
قيرقيز توركجهسي:
قيرقيز ديلي، قيرقيز-قيپچاق قوروپوندا يئر آلير و بو ديلي دانيشان قيرقيزلارين ساييسي، آيري قونشو جومهورييتلرده ياشايانلارلا بيرليکده 4 ميليون اولور.
تورکمن توركجهسي:
تورکمنيستان جومهورييتينده بوگون 3 ميليون، آيري بؤلگهلرده ده (ايران، عراق، افغانيستان) يئنه ياخلاشيق 3 ميليون تورکمن ياشاماقدادير. ديللري اوغوز قوروپوندا يئر آلير و آنادولو توركجهسينه چوخ ياخين نيتهليکلر داشير.
تاتار توركجهسي:
«تاتار تورکلري» نين 2 ميليونو روسيه دؤولتينين ايچينده (موسکونون 750 کيلومتر گونئيدوغوسوندا«جنوب شرقي») تاتاريستان اؤزَرک (خودمختار) جومهورييتينده قازان تاتارلاري ياشارکن، 1،1 ميليون تاتار يئنه روسيه ايچيندهکي باشقورديستان اؤزَرک جومهورييتينده، 350 ميني قازاقيستاندا و 300 ميني ايسه کيريم ياريمآداسيندا (شبه جزيره) (کيريم تاتارلاري) يئرلشيرلر. ديللري قيپچاق قوروپونداندير.
باشقورد تورکجهسي:
گونوموزده باشقورديستان اؤزَرک جومهورييتينده (موسکونون 1250 كيلومتر گونئيدوغوسوندا) 1 ميليون، آيري بؤلگهلرده ايسه 1،6 ميليون باشقورد تورکو ياشاماقدادير. ديللري قيپچاق قوروپوندا يئر آلير.
قاراقالپاق تورکجهسي:
ديللري قيپچاق قوروپوندا يئر آلان قاراقالپاق تورکلري، اؤزبکيستاندا (آرال گؤلونون گونئياينده) قاراقالپاق اؤزرک جومهورييتينده ياشيرلار. نوفوسلاري 500 مين حدودوندادير.
چوواش تورکجهسي:
چوواشيستان اؤزَرک جومهورييتينده (موسکونون 600 كيلومتر گونئيدوغوسوندا، تاتاريستان اؤزَرک جومهورييتينين قوزئيباتيسيندا «شمال غربي») 950 مين حودودوندا چوواش تورکو ياشاماقدادير.
سورس (Sors) توركجهسي:
کولتور و ديل يؤنويله هاکاس و آلتاي تورکلرينه چوخ ياخين اولان سورس تورکلري روسيهنين «کمرووو» بؤلگهسينده (آلماآتانين ياخلاشيق 1750 کيلومتر قوزئيدوغوسوندا) ياشيرلار. ساييلاري 17.000 دن يوخاريدير.
آلتاي توركجهسي:
آلتاي (اويرات) ديلي قيرقيز-قيپچاق قوروپوندا يئر آلير. بو ديلي دانيشان 60 مين آلتاي تورکو، آلتاي اؤزَرک جومهورييتينده (روسيه جومهورييتينده «کمرووو»نين گونئينده، موغوليستان سينيريندا) ياشارکن 70 ميني ايسه آيري بؤلگهلرده يئرلشيبلر.
اويغور توركجهسي:
تورکلرين ايلک يازيلي اثرلرينده ايشلهديلن اويغورجا، قارليق ديل قوروپوندا يئر آلير. بو لهجهني دانيشان ياخلاشيق 16 ميليون اويغور تورکو (بعضي قايناقلارا گؤره 20-23 ميليون) گونوموزده باتي چينده (دوغو تورکيستاندا)، چوخ آزي ايسه روسيهده ياشاماقدادير.
قاقاووز (گؤکاوغوز) توركجهسي:
ديللري اوغوز ديل قوروپوندا يئر آلان دولاييسيايله آنادولو توركجهسينه چوخ ياخين اولان قاقاووز تورکلري مولداوينين گونئينده 1991 ايلينده قورولان قاقاووز اؤزَرک (خودمختار) جومهورييتينده ياشاماقداديرلار؛ نوفوسلاري ياخلاشيق 160 ميندير. آيريجا بالکانلاردا و روسيهنين چئشيدلي بؤلگهلرينده داغيلميش كيچيک توپلولوقلارا دا راستلانير.
استاوروپول (Stavropol) توركجهسي:
تورکمنجه و نوغاي ديلينه چوخ ياخين اولان بو ديل، بو بؤلگهيه كؤچموش تورکمنلر طرفيندن دانيشيلماقدادير.
کوموک (Kumuk) توركجهسي:
کوموک توركجهسي قيپچاق قوروپوندان اولماقلا بيرليکده آنادولو، آذربايجان و قاراچاي ديللرينه ياخينليق دا گؤسترير. توپلام نوفوسلاري 300 مين قدر اولان «کوموک تورکلري» نين ياخلاشيق 250 ميني داغيستان بؤلگهسينده (قوزئيدوغو قافقازيادا) ياشاماقدادير.
قاراچاي توركجهسي:
قاراچاي ديلي قيپچاق قوروپوندان اولوب، قاراچاي-چرکس اؤزَرک جومهورييتينده (گورجيستانين 200 كيلومتر قوزئينده) ياشاماقدا اولان ياخلاشيق 160 مين قاراچايلي طرفيندن دانيشيلماقدادير.
بالکار (مالکار) توركجهسي:
ديللري ائله قاراچاي توركجهسي ايله بير اولان بالکار تورکلري گورجيستاننين قوزئينده، بو اؤلکهيه قونشو اولان بالکار اؤزَرک جومهورييتينده ياشاماقدادير. ساييلاري 85 مين حودودوندادير
قاراايم (Karaim) توركجهسي:
قيپچاق ديل قوروپونا عاييد قاراايم ديلي بوگون چوخ آز قاراايم تورکو طرفيندن دانيشيلماقدادير. بونلار، اوکراينين باتيسي، ليتواني و مجاريستاندا ياشاماقدادير.
هاکاس (Hakas) توركجهسي:
هاکاس توركجهسي قيرقيز ديل قوروپونا چوخ ياخين اولوب، هاکاس اؤزَرک جومهورييتينده ياشايان ياخلاشيق 80 مين هاکاس تورکو طرفيندن دانيشيلماقدادير.
نوغاي توركجهسي:
نوغاي تورکلري، استاوروپول و داغيستان بؤلگهسي، چچن-اينگوش جومهورييتي و ده قاراچاي-چرکس بؤلگهسينده داغينيق اولاراق ياشاماقداديرلار. ديللري قيپچاق قوروپوندا يئر آلان «نوغايلار»ين ساييسي 75 ميندن يوخاريدير.
تووا (Tuva) توركجهسي:
ياخلاشيق ساييلاري 220 مين تخمين ائديلن «تووا تورکلري» نين 200 ميني تاننو-تووا خالق جومهورييتينده (موغوليستاننين قوزئي سينيرينا قونشو بؤلگهده) ياشاماقدادير.
ياکوت (ساکا) توركجهسي:
موغولجانين ائتکيسي (تاثيري) ايله چوخلو دئييشيکليگه اوغرايان ياکوت ديلي، تخميني ساييلاري 400 مين اولان و بؤيوک چوخلوغو ياکوت اؤزَرک جومهورييتينده (چين سينيرينا 1250 كيلومتر اوزاقليقداکي دوغو سيبيريده) ياشايان ياکوت تورکو طرفيندن دانيشيلماقدادير.
قاشقاي توركجهسي:
آنادولو و آذربايجان توركجهسينه چوخ ياخين بير تورکجه ايله دانيشان قاشقاي تورکلري، خمسه تورکلري ايله بيرليکده ايرانين گونئينده ياشارلار. ساييلاري 700 ميندن يوخاريدير.
آهيسکا (مسقطي) توركجهسي:
ديللري اوغوز قوروپوندا يئر آلان آهيسکا تورکلري گونوموزده داغينيق اولاراق اؤزبکيستان، قيرقيزيستان،آذربايجان و تورکييهده ياشاماقداديرلار. ساييلاري 200 مين حودودندادير.
سونوچ
ميلادي 6 يوزايلين (قرن 6) ايکينجي ياريسيندان سونرا قوزئيه، گونئيه و اؤنملي اؤلچوده ده باتي يؤنونه كؤچه باشلايان تورک توپلولوقلاري، 15 يوزايلين اورتالاريندا بوگونکو بولقاريستان سينيريندا يئرلشديلر. 1960 اينجي ايللرين باشيندا اورتا آوروپايا يؤنهلن ايشچي كؤچونو، بو كؤچون دوامي اولاراق نيتهلنديرن (وصف ائدن) بعضي يازارلاردا گؤروروك. بو كؤچلر سيراسيندا صاحيب اولونان اؤزگون کولتور، ائتکيلنيشيم (متاثر) ايچينده گؤرونن آيري کولتورلرله زنگينلشميش، آنجاق آناديل اولاراق دانيشيلان تورکجه قورونموش و بئلهليکله ديل چوخ گئنيش پارچالارا ياييلميشدير. بيرلشميش ميللتلرين 1990 ايلينه عاييد آمارلارينا گؤره، تورکجه آناديل اولاراق 165 ميليون نفر طرفيندن دانيشيلماقدايدي.
بئلهليکله ديليميز چينجه، هيندجه، اينگيليزجه و اسپانيولجانين آرخاسيندان ان بؤيوک (يايغين) ديل کاراکئترينه صاحيبدير. نوفوس آرتيشينين (رشد جمعيت) اورتالاما 1،5% اولدوغو، وار ساييليرسا بو سايي نين آرتيق 180 ميليونا ياخينلاشماسي گرکير. چينجهنين، چين و تايوان ائشيگينده گونئيدوغو آسيا اؤلكهلريندهکي چين آزينليق طرفيندن دانيشيلديغي، هيندجهنين يالنيزجا هيند ياريمآداسيندا ياييلديغي دوشونولورسه، تورکجه، اسپانيولجا و اينگيليزجه كيمي دونيادا گئنيش جوغرافيايا ياييلميش ديللر آراسيندا يئر آلير. بونلاردان اينگيليزجه، بؤيوک بريتانيا ائشيگينده، قوزئي آمريکا بؤلومونده، گونئي آفريقا جومهورييتينده (اينگيليز کؤکنليلر طرفيندن) و استراليادا آناديل اولاراق دانيشيلماقدادير.
اسپانيولجا، اسپانيا ائشيگينده اورتا (آمريكانين گونئيي) و گونئي آمريکادا (برزيليا ديشيندا) ياييلميشدير. تورکجهنين ايسه روسيه فدراسيونونون پاسيفيک کيييلاريندان باشلاييب، اورتا آسيا، قافقازيا، آنادولو و تراکياني آشيب اورتا و باتي آوروپاداکي تورکلرله، آيريجا آز ساييدا دا اولسا قوزئي آمريکايا كؤچ ائتميش تورکلر طرفيندن آناديل اولاراق دانيشيلماقدا اولدوغونو، بئلهليکله آفريقا کيتاسي و گونئي آسيا ديشيندا (دئييشيک يوغونلوقلاردا) توم قوزئي ياريمکورهيه (نيمكره شمالي) ياييلديغيني گؤروروك.
عيوض بيات، 1360(ائيواز بايات)، زنگان.