كؤچورمه 19
تورك دستانلاري
كؤچورن: عيوض (ائيواز) بيات
بیرینجی بؤلوم
بوتون دونيا ادبياتلاريندا اولدوغو كيمي تورک ادبياتينين دا ايلک اؤرنكلري دستانلاردير. تورک ادبيات گلَنهيي (رسملري) ايچينده «دستان» تئريمي (اصطلاحي) بيردن يوخاري نظم شکلي و تورو[1] ايچين قوللانيليب و قوللانيلماقدادير. اسكي تورک ادبياتي نظم شكيللريندن مثنويلرين بير بؤلومو و منظوم حيکايهلر آنونيم ادبياتدا[2] و آشيق ادبياتيندا قوشما و يا ماني[3] دؤرتلوکلري ايله يازيلان و يا سؤيلهنن فردي، سوسيال، تاريخي، آجيقلي (مرثيه) و يا گولونج اولايلاري تحکييه تکنيكي ايله چئشيدلي اوسلوبلارلا آختاران نظم تورونه و بو يازيدا ائله آلينان کائناتين، اينسانليغين، ميللتلرين ياراديليشيني، گليشيميني، حاياتدا قالما موجاديلهلريني و چئشيدلي اولاي و نسنهلرله ايلگيلي سبب آچيقلايان و باتي ادبياتيندا «ائپوپه[4]» تئريمي ايله آنيلان اثرلرين تمامي دا تورک ادبياتي گلَنهيي ايچينده دستان آدي ايله آنيلماقدادير. بوتون دونيا ادبياتلارينين باشلانقيج اثرلري اولان دستانلار، چئشيدلي قونولاردا ياراديليش حيكايهلري يانيندا، ميللتلرين حاياتيندا بؤيوک يانکيلار (انعكاسلار) اويانديرميش بير قهرمانين و يا تاريخ اولايينين ميللت مخيّلهسينده اورتاق سمبول و ايفادهلرله زنگينلشديريلميش اوزون منظوم حيكايهلريدير. دستانلار بوتون بير ميللتين اورتاق موجاديلهسيني اورتاق ديَرلر، قوراللار، آنلاملار بوتونلويو ايچينده يوروملاديغي (تفسير ائتديگي) و ياشاتيلديغي توپلومون گئچميشيني و گلَجهگيني تمثيل ائتدييي ايچين دونيا ادبياتينين ان اولکوجو اثرلري اولاراق قبول ائديليرلر. دستانلار هر زامان تاريخي گرچکلري دوغرو بيچيمده نقل ائتمزلر. دستانلاردا تاريخي اولاي و قهرمانلار ميللتين اورتاق بيلينجآلتينين[5]، ويجدانينين ايستک، بکلَنتي، دوغرولاري و ديَرلري ايله ايدهاللاشديريلير، اسكي خاطيرهلرله بيرلشديريلهرک تاريخي گرچکميش كيمي آنلاتيليرلار. هر ميللتين ميللي کيمليک و نيتهليکلري (توصيفلري)، اورتاق دونيا گؤروشو، خاطيره و بکلَنتيلري يانيندا قوسورلاري و يانليشلاري دا دستانلارينا يانسير. جهانگيرليک توتقوسو (حرص، طمع)، قوووت، مينيجيليک (سواركاري) و ساواشجيليق يانيندا وئرديگي سؤزده دورما، عاجيزلره و مغلوبلارا خوش گؤرو ايله ياخينلاشما، يارديمجي اولما، تورک دستانلاريندا ديله گتيريلن اورتاق دير و قبوللاردير. تورک دستانلاري،کائناتين، اينسانين، قادينين و كيشينين ياراديليشي، تورک ميللتينين دوغوشو، چئشيدلي تورک دوولتلرينين قورولوش گليشمه، چؤکوشلري، ظفر و يئنيلگيلري كيمي قونولارلا برابر لاپ چوخ سبب آچيقلاييجي افسانهيي ده ايچينده بارينديرير[6]. ايلک اؤرنكلرينين منظوم اولدوغو قبول ائديلن تورک دستانلاريندان قيرقيز تورکلري آراسيندا ياشايان «ماناس» دستاني ديشيندا بوتونويله گونوموزه گلهبيلن اؤرنک بولونماماقدادير.آيري تورک دستانلاري چئشيدلي قايناقلاردا اؤزت[7]، ائپيزوت (اولاي، واقعه، حادثه)، خاطيره، قيسالتيلميش سئچمه متنلر حاليندا بولونماقدادير.
تورک تاريخينه آناخطلري ايله باخيلديغيندا تورک حاياتي فتوحاتلارلا باشلاميش و يئني توپراقلاري يورد سئچهرك، گليشميشدير. ايلک آنايورد اولان اورتا آسيا هئچ بير زامان ترکائديلمهميشدير. تورک خالقلاري ايلک آنايورد اولان اورتا آسيادان اعتبارن دونيا جوغرافياسي اوزَرينده گئنيش آلانا ياييلميش و بوگون يئددي تورک جومهورييتينده، لاپ چوخ اؤزَرک[8] توپلولوقدا و چئشيدلي دوولتلرين ايدارهسينده آزينليق (اقليت) حاليندا ياشاماقداديرلار. تورک کولتورو ده تاريخ و جوغرافياداکي چوخ بُعدلولوغا پارالئل اولاراق چئشيدلنميش فرقلي سَوييه و بيريکيم[9]لرله زنگينلشهرک و فرقليلشهرک آنجاق ايلک قايناقدان گلن اورتاقليقلاريني سوردورهرک گونوموزه اولاشميشدير. بو سببله تورک دستانلاري دا تاريخي و جوغرافيايي چوخ بُعدلولوغون گتيردييي ديل و کولتور دايرهلرينه پارالئل اولاراق چئشيدلنميشدير. تورک دستانلاري، آناخطلري ايله کولتور دايرهلرينه، کرونولوژيک و ايچينده تشکّول ائتديکلري و يا موحافظه ائديلديکلري سياسي بيرليکلره گؤره بئله بؤلوملره آيريلماقداديرلار:
ايلک تورک دستانلاري
1. آلتاي- ياکوت:
ياراديليش دستاني؛
2. ساکالار دؤنَمي:
الف- آلپ ار تونقا دستاني؛
ب- شو دستاني؛
3. هون دؤنَمي:
اوغوز خاقان دستاني؛
4. گؤک تورک دؤنَمي:
الف- بوزقورد دستاني؛
ب- ارگنهکون دستاني؛
5. اويغور دؤنَمي:
الف- تورهييش دستاني؛
ب- كؤچ دستاني؛
ايسلامييتين قبولوندان سونراکي تورک دستانلاري:
1. قاراخانلي دؤنَمي:
ساتوک بوغرا خان دستاني؛
2. قازاق-قيرقيز کولتور دايرهسي:
ماناس؛
3. تورک- موغول کولتور دايرهسي:
چنگيزنامه؛
4. تاتار-کيريم:
تيمور و ائديگه دستانلاري؛
5. سلجوقلو-بَيليکلر و عثمانلي دؤنملري:
الف- سيد باتتال غازي[10] دستاني؛
ب- دانيشمند غازي دستاني؛
ج- کوراوغلو دستاني.
تورک کوزموقونيسي[11]-ياراديليش دستاني:
آلتايلاردان «وئربيتسکيي»اين توپلاديغي ياراديليش دستاني اؤزتله (مختصراً) بئله دير:
يئر- گؤي هئچ بير شئي يوخ کن دونيا اوجسوز- بوجاقسيز سولاردان عيبارت ايدي. «تانري اولگن» (Tanrı Ülgen) بو اوجسوز- بوجاقسيز دونيادا دورمادان اوچوردو. گؤيلردن گلن بير سس، تانري اولگنه دنيزدن چيخان داشين توتماسيني سؤيلهدي. گؤيون امري ايله اوتوراجاق يئر تاپان تانري اولگن «داها ياراتما زاماني گلدي» دييه، دوشونهرک بئله دئدي:
بير دونيا ايستيرم، بير سويلا (soy) ياراتاييم
بو دونيا نئجه اولسون، نه بويلا ياراتاييم
بونون چارهسي نهدير، نه يوللا ياراتاييم.
سو ايچينده ياشايان آغ آنا، سو اوزونده گؤروندو و تانري اولگنه بئله دئدي:
ياراتماق ايستيرسن اولگن، ياراديجي اولاراق بو قوتسال سؤزو اؤيرن:
دي کي هئپ، «ياپديم اولدو». باشقا بير شئي سؤيلهمه. هله ياراديرکن، «ياپديم اولمادي» دئمه.
آغ آنا بونلاري سؤيلهدي و گؤز اؤنوندن ايتدي. تانري اولگنين قولاغيندان بو بويروق هئچ زامان گئتمهدي. اينسانا دا بو اؤيودو[12] ايلتمکدن[13] بيخمادي: «دينلهيين ائي اينسانلار، واري يوخ دئمهيين. وارليغا يوخ دئييب ده، يوخ اولوب دا گئتمهيينيز.» تانري اولگن يئره باخاراق: «ياراديلسين يئر!» گؤيه باخاراق «ياراديلسين گؤي!» بو بويروقلار وئريلينجه يئر و گؤي ياراديلميش. تانري اولگن چوخ بؤيوک اوچ باليق يارادميش و دونيا بو باليقلارين اوزرينه قونموش. بؤيلهجه دونيا گزَر اولماميش، بير يئرده ثابت اولموش. تانري اولگن باليقلارين قيميلداديقلاريندا دونياني سو آلتينا آلماسين دييه «ماندي شيره[14]»يه باليقلاري دنَتلمه[15] گؤرَوي وئرميش. تانري اولگن، دونياني يارادديقدان سونرا تپهسي آيا-گونشه دَيَن، اتکلري دونيايا ديمهين بؤيوک آلتين داغين باشينا گئچيب اوتورموش. دونيا آلتي گونده ياراديلميشدي، يئدينجي گونده ايسه تانري اولگن اويوموش قالميشدي. اويانديغيندا نهلر ياراتديم دييه باخدي: آيلا گونشدن باشقا، فازلادان دوققوز دونيا بيرر (هر بيرينه بير آيري) جهنم ايله بير ده يئر ياراتميشدي. گونلردن بير گون تانري اولگن دنيزده اوزَن بير توپراق پارچاجيغي اوزَرينده بير پارچا قيل گؤردو «اينساناوغلو بو اولسون، اينسانا اولسون بابا.» دئدي و توپراق اوستوندهکي قيل بيردن اينسان اولدو. تانري اولگن بو ايلک اينسانا «ائرليک» آديني وئردي و اونو قارداشي قبول ائتدي. آنجاق ائرليکين اورهيي قيسقانجليق و حيرسله دولويدو. تانري اولگن كيمي گوجلو و ياراديجي اولماديغي ايچين اؤفکهلندي.
تانري اولگن، سوموکلری قميشدن، اَتلري توپراقدان يئددي اينسان ياراتدي. ائرليکين ياراتديغي دونيايا ضرر وئرَجهييني دوشونهرک اينساني قوروماق اوزَره «ماندي شيره» آدلي بير قهرمان ياراتديقدان سونرا يئددي اينسانين قولاقلاريندان اوفلهيهرک (پولَيهرك) جان، بورونلاريندان اوفلهيهرک باشلارينا عاغيل وئردي. تانري اولگن اينسانلاري ايداره ائتمک اوزره «ماي-تره»ني ياراتدي و اونو اينساناوغلونون باشينا خان ياپدي.
ياکوتلاردان (ساکا) درلهنن ياراديليش افسانهلري ده آلتاي يارديليش دستانينين ياخين واريانتي نيتهليگيندهدير. 19 يوزايلده (قرن 19) درلهنن بو افسانهلرين چئشيدلي دين و کولتورلرين ائتکيلريني داشيديقلاري دوشونولمکدهدير.
[1]- tür= نوع، جنس قسم.
[2]- فولكلوريك ادبيات، ادبيات كي يازاري و يازيلماق زاماني بللي دئييل.
[3]- mâni= بيرينجي، ايكينجي و دؤردونجو مصراعلاري بير قافيه ده اولان خالق شعرلري، باياتي.
[4]- epope.
[5]- bilinçaltı= تحت الشعور.
[6]- barındırmak= پناه دادن، يئر وئرمك.
[7]- özet= خلاصه، مختصر، قيساجا آنلاتان سؤز.
[8]- özerk= مستقل.
[9]- birikme= توپلانيب ييغيلماق.
[10]- Gazi= ساواشجي، دوشمانلا ساواشان.
[11]- evrendoğumu
[12]- öyüd= نصيحت.
[13]- iletmek= اولاشديرماق.
[14]= mandı şire.
[15]- denetlemek= نهلر اولدوغو و نهلر اولاجاغيني آنلاتماق ايچين باخماق.
عيوض بيات، 1360(ائيواز بايات)، زنگان.