چوبان ییلدیزی

آلپ ار تونقا

ساکالار دؤنَمينه عاييد «آلپ ار تونقا» و بو اولماق اوزَره ايکي دستان تثبيت ائديلميشدير. آلپ ار تونقا، 700 ايل ميلادي دن اؤنجه (م.اؤ) ياشاميش قهرمان و چوخ سئويلن بير ساکا حؤکومداري دير. آلپ ار تونقا اورتا آسياداکي بوتون تورک بويلاريني بيرلشديره‌رک حاکيمييتي آلتينا آلميش، داها سونرا قافقازلاري آشاراق آنادولو، سوريه و مصري فتح ائتميش و ساکا دوولتيني قورموشدور. آلپ ار تونقانين حاياتي ساواشلارلا گئچميشدير. اوزون سوره موجاديله ائتدييي ايرانلي «ماد»لارين حؤکومداري «کي‌خسرو»اون دعوتينده حيله ايله اؤلدورولموشدور. آلپ ار تونقا ايله ايرانلي ماد حؤکومدارلاري آراسينداکي بو موجاديله‌لرين خاطيره‌لري اوزون عصيرلر هم تورک‌لر و هم ايرانلي‌لار [فارس‌لار‍‍‌] آراسيندا ياشاديلميشدير. آلپ ار تونقا، آسور قايناقلاريندا «مادووا»، «هئرودوت» دا «ماديئس»، ايران و ايسلام قايناقلاريندا افراسياب آدلاري ايله آنيلماقدادير.

اورخون يازيتلاريندا «دوققوز اوغوزلار» آراسيندا «ار تونقا» آدينا ياپيلان «يوغ» مراسيميندن سؤز ائديلمکده‌دير. تورفان شهري‌نين باتيسيندا تاپيلان «بَزَگه‌ليک» معبدي‌نين دوواريندا دا آلپ ار تونقانين قانلي رسمي بولونماقدادير. «ديوان الغات التورک»ون يازاري کاشغرلي محمودا و «قوتادقو بيليگ» يازاري «يوسوف هاس حاجيپ»ه گؤره «آلپ ار تونقا» ايران دستاني شاهنامه‌ده‌کي بؤيوک و افسانه‌وي توران حؤکومداري «افراسياب» دير. ديوان الغات التورک ده توران حؤکومدارليغي‌نين مرکزي اولاراق «کاشغر» شهري گؤستريلمکده‌دير. ايسلامي قبول ائتميش اولان قاراخانلي دوولتي حؤکومدارلاري دا اؤزلري‌نين افراسياب ثلاله‌سيندن گلديکلرينه اينانميشلار و بونو ايفاده ائتميشديلر. مغول تاريخجي‌سي «جوويني» ده اويغور دوولتي‌نين حؤکومدارلاري‌نين دا افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. «شجره‌ي تراکيمه»يه گؤره سلجوقلو سولطانلاري اؤزلريني افراسياب سويوندان قبول ائدرديلر. سوسياليست جومهورييت‌لر بيرليگيي‌نين (شوروي) داغيلماسيندان سونرا ايله‌تيشيم (ارتباط) قورماق ايمکاني بولدوغوموز و روسلارين ياکوت آديني وئردييي تورک قوروپ اصلينده اؤزلرينه ساکا دئديکلريني سؤيله‌ميشديلر. تاريخ ايچينده غيب‌اولدوغونو دوشوندوگوموز ساکا تورکلري‌نين آز دا اولسا بير بؤلومونون بوگون ياشاماق‌لاريني سوردورمه‌لري لاپ چوخ مسئله‌نين يئني‌دن آراشديريلاراق دوغرولارين اورتايا چيخماسينا يارديمجي اولابيله‌جکدير. تاريخجي «مسعودي» ده م.س. (ميلاددان سونرا) 7 يوزايلين باشينداکي گؤک تورک خاقاني‌نين افراسياب سويوندان اولدوغونو يازماقدادير. بوتون بو بيلگيلردن حرکت‌له «تونقا آلپ» لا ايلگيلي افسانه‌لرين گؤک تورکلردن اؤنجه «دوغو و اورتا تييانشان» آلانيندا ياشايان تورکلر آراسيندا مئيدانا گلديگيني و بو دستانين داها سونرالاري گؤک تورک و اويغورلار آراسيندا ياشاياراق دوام ائتديگيني گؤسترمکده‌دير. آلپ ار تونقا دستاني‌نين متني بو گونه اولاشاماميشدير (يئتيشمه‌ييب). بير قيسميندان يوخاريدا بحث ائتديگيميز قايناقلاردا بو ديَرلي ساکا حؤکومداري و قهرماني حاققيندا بيلگيلر و بير ده ساگو (آغيت) تثبيت ائديلميشدير:

آلپ ار تونقا اؤلدو مو

دونيا صاحيب‌سيز قالدي مي

قورخاق اؤجونو[1] آلدي مي

ايندي اورک ييرتيلير.

فلک يارار گؤزتدي

گيزلي توزاق اوزاتدي

بَي‌لربَيي‌ني قاپدي

قاچسا ناسيل قورتولور.

ارلر قورد كيمي اولودولار

هيچقيريب ياخا ييرتديلار

آجي سسلرله باغيرديلار

آغلاماقدان گؤزلري قاپاندي.

بَي‌لر آتلاريني يوردولار

قايغي اونلاري دوردوردو

بنيزلري اوزلري سارالدي

سافران[2] سورولموش كيمي اولدولار.

«قوتادقو بيليگ»ده، آلپ ار تونقا حاققيندا بو بيلگي وئريلمکده‌دير: «اگر ديققت ائدرسن گؤرورسن کي دونيا بَي‌لري آراسيندا، ان ياخشي‌لاري تورک بَي‌لري دير. بو تورک بَي‌لري آراسيندا آدي مشهور، ايقبالي آچيق اولاني تونقا آلپ ار ايدي. او يوکسک بيلگييه و چوخ فضيلت‌لره صاحيب ايدي. چوخ سئچکين، يوکسک و ايگيد آدام ايدي؛ ذاتن عالم‌ده فراصت‌لي اينسان بو دونيايا حاکيم اولور. ايرانلي‌لار اونا افراسياب دئيرلر؛ بو افراسياب آخينلار حاضيرلاييب، اولکه‌لر ظبط ائتميشدير. دونيايا حاکيم اولماق و اونو ايداره ائتمک ايچين لاپ چوخ فضيلت، عاغيل و بيلگي لازيمدير. ايرانلي‌لار بونو کيتابا گئچيرميشديلر.کيتابدا اولماسا اونو کيم تانيردي.»

بوگونکو بيلگيلريميزه گؤره آلپ ار تونقا ايله ايلگيلي ان گئنيش بيلگي ايران دستاني شاهنامه‌ده تثبيت ائديلميشدير. شاهنامه‌نين باشليجا قونولاريندان بيري ايران-توران ساواشلاريدير. بو دستانا گؤره ان بؤيوک توران قهرماني اؤنجه شاهزاده، سونرا حؤکومدار اولان افراسياب دير. شاهنامه‌ده‌کي آلپ ار تونقا ايله ايلگيلي بيلگيلر بئله اؤزتله‌نه‌بيلير(خلاصه اولا بيلير):

«توران شاهزاده‌سي افراسياب، باباسي‌نين ايسته‌گي اوزرينه ايرانا حرب آچدي. ايکي اوردو «ديهيستان»دا قارشيلاشديلار. بويو سروي، گؤكسو و قوللاري آصلان كيمي و فيل قدر قووت‌لي اولان افراسياب، ايرانلي‌لارا غلبه ائله‌دي. ايران پادشاهي افراسيابا اسير دوشدو. ايرانين ايلک اينتيقاميني او زامان ايرانا باغلي اولان قابل پادشاهي «زال» آلدي. زال باشاريلي اولماسينا رغمن ايران شاهي‌نين اؤلدورولمه‌سيني انگلليه بيلمه‌دي. افراسياب ايراني اله گئچيرمک ايچين يئني بير ساواش آچدي. ايرانين يئتيشديردييي ان بؤيوک قهرمانلاردان، زال اوغلو روستم، افراسيابين اوزرينه يورودو. افراسياب ايله زال اوغلو روستم آراسيندا بيتمز- توکنمز ساواشلار ياپيلدي. ايران تختينده بولونان کيکاوس، هم اوغلو سياوش و هم ده زال اوغلو روستمي داريلتدي[3]. سياوش افراسيابا سيغيندي. سياوش‌ين توران‌دا بولوندوغو سيرادا، ائولنديگي «تورک بَيي پيران»‌ين قيزيندان بير اوغلو اولدو. سياوش اوغلونا باباسي کي‌خسرونون آديني وئردي. افراسياب اوزون ايللر توران‌دا حؤکومدارليق ائتدي. ايرانلي‌لار سياوش‌ين اوغلو «کي‌خسرونو قاچيرارارق ايران تختينه اوتورتدولار. کي‌خسرو، زال‌اوغلو روستم‌له ايش‌بيرليگ آپاردي و توران اوردولاريني يئندي (غلبه ائله‌دي). کي‌خسرو ايله افراسياب دفعه‌لرجه ساواشديلار. سونوندا اوردوسوز قالان افراسياب، کي‌خسروون آداملاري طرفيندن اؤلدورولدو. شاهنامه‌ده افراسياب آدييلا آنيلان توران حؤکومداري آلپ ار تونقانين ايران حؤکومدارلارينا دفعه‌لرجه يئنيلدييي آنلاتيلماقدادير. آنجاق ايران- توران ساواشلاريندا ايران حؤکومدارلاري سورکلي دئييشميش و 140 ايل ياشاديغي روايت ائديلن آلپ ار تونقا ايسه موجاديله‌يه داوام ائتميشدير. بو دوروم افراسيابين باشاريسيز اولماديغيني گؤسترير. گرچک دستان متني بولوندوغو تقديرده بو دستانلا ايلگيلي داها ساغليقلي ديَرلنديرمه‌لر ياپيلابيلير گؤروشونده‌يم.

شو دستاني:

شو دستاني ميلادي‌دن اؤنجه (م.اؤ.) 330-327 ايللرينده‌کي اولايلارلا باغلانتيليدير. بو تاريخلرده مقدونيه‌لي ايسکندر، ايراني و تورکيستاني ايستيلا ائتميشدي. بو دؤنمده ساکا حؤكومداري‌نين آدي «شو» ايدي. بو دستان تورکلرين ايسکندرله موجاديله‌لريني و گرييه چئکيلمه‌لريني آنلاتماقدادير. دوغويا چئکيلمه‌ين 22 عائيله‌نين تورکمن آدييلا آنيلمالاري ايله ايلگيلي سبب آچيقلاييجي بير افسانه ده بو دستان ايچينده يئر آلماقدادير. كاشغرلي محمود «ديوان اللغات التورک»‌ده ايسکندردن ذوالقرنين اولاراق بحث‌ائتمکده‌دير. دستانين تثبيت ائديله‌بيلن قيسا متني بئله اؤزَتلَنه‌بيلير: ايسکندر، تورک مملکت‌لريني آلماق اوزره حرکته گئچديگينده تورکيستان‌دا حؤکومدار «شو» آديندا بير گنج ايدي. ايسکندرين گليب گئچيجي بير آخين دوزنله‌ديگينه اينانيردي. بو سبب‌له ده ايسکندرله ساواشماق يئرينه دوغويا چئکيلمه‌يي اويغون بولموشدو. ايسکندرين ياخينلاشديغي خبري گلينجه اؤزو اؤنده، خالقي دا اونو ايزلييه‌رک دوغويا دوغرو يول آلديلار. 22 عائيله يوردلاريني بيراخماق ايسته‌مه‌ديکلري ايچين دوغويا گئدنلره قاتيلماديلار. گئدن قوروپون ايزلريني تعقيب ائده‌رک اونلارا قاتيلمايا چاليشان ايکي کيشي (نفر) بو 22 کيشييه راستلادي. بونلار بيربيرلرييله گؤروشوب تارتيشديلار. 22 کيشي بو ايکي کيشييه: «ارلر، ايسکندر گليب گئچيجي بير کيشيدير. نئجه اولسا گليب گئچر، او سورکلي بير يئرده قالماز. کالاچ» دئديلر. بکله، اَيلَن، دور آنلامينا گلن «کالاچ»، بو ايکي کيشي نين سويوندان گلن تورک بويونون آدي اولدو. ايسکندر تورک يوردلارينا گلديگينده بو 22 کيشيني گؤردو و تورکه بنزير آنلاميندا «تورک مانئد» دئدي. تورکمنلرين آتالاري بو 22 کيشيدير و آدلاري دا ايسکندرين يوخاريداکي سؤزوندن قايناقلانميشدير. اصلينده تورکمنلر، کالاچلارلا بيرليکده 24 بويدور آما کالاچلار اؤزلريني آيري قبول ائدرلر. «حؤکومدار شو» اويغورلارين يانينا گئتدي. اويغورلار گئجه باسکيني ياپاراق ايسکندرين اؤنجولريني پوزقونا اوغراتديلار. سونرا ايسکندر ايله شو باريشديلار. ايسکندر اويغور شهرلريني ياپديردي و گري دؤندو. حؤكومدار شو دا «بالاساگون[4]»ا دؤنه‌رک بوگون شو آدييلا آنيلان شهري ياپديردي و بورايا بير تيليسم قويدورتدو. بوگون ده لئيلک‌لر بو شهرين قارشيسينا قدر گلير، فقط شهري گئچيب گئده‌بيلمزلر. بو تيليسمين ائتکيسي هله سورمکده‌دير.

بو دستانا گؤره ايسکندر تورکيستانا گلديگينده تورکمنلرين ديشينداکي تورکلر، دوغويا چئکيلميشديلر. ايسکندر تورکيستاندا مقاومت‌له قارشيلاشماميش بو سبب‌له ده قاباغا گئتمه‌ميشدير. بؤيوک اؤلچوده چاديرلاردا ياشايان تورکلر ايسکندرين سفريندن سونرا شهرلر قورموش و يئرله‌شيک حاياتي گليشديرميشديلر.

هون - اوغوز دستاني:

اوغوز خاقان دستاني م.اؤ. 209-174 تاريخلري آراسيندا حؤكومدارليق ياپميش اولان هون حؤكومداري «مته[5]»‌نين حاياتي اطرافيندا شکيل‌لنميشدير. بوتون تورک دستانلاريندا اولدوغو كيمي، بو دستانين دا ايلک شکلي گونوموزه اولاشماميشدير. بوگون، ائليميزده اوغوز دستاني‌نين اوچ واريانتي بولونماقدادير. 13 ايله 16 يوزايللر آراسيندا اويغور حرفلرييله يازيلميش و ايسلامييت‌دن اؤنجه‌كي اينانجي يانسيدان واريانتين ايلک اؤرنگي تمثيل ائتديگي قبول ائديله‌بيلير. 14 يوزايل باشيندا يازيلديغي بيلينن «رشيدالدين»‌ين «جامع‌التواريخ» آدلي اثرينده يئر آلان فارسجا اوغوز خاقان دستاني ايسلامي واريانتلارين ايلکيني تمثيل ائتمکده‌دير. اوغوز خاقان دستاني‌نين اوچونجو واريانتي ايسه 17 يوزايلده «ابوالقاضي بهادرخان» طرفيندن تورکمنلر آراسينداکي سؤزلو روايتلردن و اؤنجه‌کي يازمالاردان فايدالاناراق يازيلميشدير.

اوغوز خاقان دستاني‌نين ايسلامييت اؤنجه‌سي ريوايتي «آي خاقان»ين اوزو گؤک، آغزي اود، گؤزلري اعلا، ساچلاري و قاشلاري قارا پري‌لردن داها گؤزل بير اوغلو اولدو. بو اوشاق آناسيندان ايلک سوتو امديکدن سونرا دانيشدي و چي ات، شوربا و شراب ايسته‌دي. قيرخ گون سونرا بؤيودو و يئريدي. آياقلاري اؤکوز آياغي، بئلي قورد بئلي، اوموزلاري سمور اومزو، گؤكسو آيي گؤكسو كيمي ايدي. وجودو باشدان آشاغي توكلويدو. آت سورولري گودَر و آولانيردي. اوغوزون ياشاديغي يئرده چوخ بؤيوک بير اورمان واريدي. بو اورماندا چوخ بؤيوك و گوجلو بير دونقوز (كرگدن) ياشيييردي. بير جاناوار كيمي اولان بو دونقوزدان آت سورولريني و اينسانلاري يئييردي. اوغوز جسور بير آدام‌ايدي. گونلردن بير گون بو دونقوزو آولاماغا قرار وئردي. کارغي[6]، ياي، اوخ، قيلينج و قالخانيني آلدي و اورمانا گئتدي. بير «گئييک»[7] آولادي و اونو سؤيوت دالي (لاخاسي) ايله آغاجا باغلادي و گئتدي. دان آغاريرکن گلديگينده دونقوزون گئييگي آلميش اولدوغونو گؤردو. داها سونرا اوغوز، آولاديغي بير آييني آلتين قوشاغي ايله آغاجا باغلادي و گئتدي. دان آغاريرکن گلديگينده دونقوزون آييني دا آلديغيني گؤردو. بو سفر اؤزو آغاجين آلتيندا بکله‌دي. دونقوز گلدي و باشي ايله اوغوزون قالخانينا ووردو. اوغوز کارغي ايله دونقوزو اؤلدوردو. قيليجي ايله باشيني کسدي. دونقوزون بارغيرساقلاريني يئين «آلادوغان[8]»ي دا اوخو ايله اؤلدوردو و باشيني کسدي. گونلردن بير گون اوغوز خاقان تانرييا يالواريرکن قارانليق باسدي. گؤيدن بير گؤي ايشيق اندي. گونشدن و آيدان داها پارلاق ايدي. بو ايشيغين ايچينده آلنيندا قطب اولدوزو كيمي پارلاق بير من بولونان چوخ گؤزل بير قيز دوروردو. بو قيز گولونجه گؤي تانري دا گولور، قيز آغلايينجا گؤي تانري دا آغلاييردي.اوغوز بو قيزي سئودي و بو قيزلا ائولندي. گونلر و گئجه‌لردن سونرا بو قيز اوچ اوغلان اوشاغي دوغوردو. اوشاقلارا گون، آي و اولدوز آدلاريني وئرديلر. اوغوز اورماندا آوا چيخديغي گونلردن بيرينده گؤل اورتاسيندا بير آغاچ گؤردو. آغاجين قابيغيندا گؤزو گؤيدن داها گؤي، ساچي ايرماق (بؤيوك چاي) كيمي دالغالي، اينجي كيمي ديشلي بير قيز اوتوروردو. يئراوزو خالقي بو قيزين گؤزلليگيني گؤرسه «دايانابيلمه‌ريك، اؤلوروك» دئيرديلر. اوغوز بو قيزي سئودي و اونونلا ائولندي. گونلردن گئجه‌لردن سونرا اوغوزون بو قيزدان دا اوچ اوغلو اولدو. بو اوشاقلارا گؤي، داغ و دنيز آدلاريني قويدولار.

اوغوز خاقان بؤيوك بير توي (شنليک) وئردي. قيرخ ماسا (ميز) و قيرخ سيرا ياپديردي. چئشيدلي- چئشيدلي يئمکلر، شرابلار، تاتليلار، قيميزلار يئديلر و ايچديلر. تويدان سونرا بَي‌لره و خالقا اوغوز خاقان بونلاري سؤيله‌دي:

من  سيزلره خاقان اولدوم

آلاليم ياي ايله قالخان

نيشان اولسون بيزه بويان

بوزقورد اولسون بيزه اوران

آو يئرينده يوروسون كولان

دانا دنيز، داها مورن[9]

گونش بايراق گؤي کوريکان[10]

اوغوز خاقان بو تويدان سونرا دونيانين دؤرد بير طرفينه ائلچيلرله بو مکتوبو گؤندردي: «من اويغورلارين خاقانييام و يئراوزونون دؤرد کؤشه‌سي نين خاقاني اولمام گئره‌کير. سيزدن اطاعت ديله‌ييرم. کيم منيم امرلريمه باش ايَرسه، هديه‌لريني قبول ائدر و اونو دوست ائدينيريم. کيم باش ايمَزسه، غضبه گليرم. اونو دوشمن سايارام. اونونلا ساواشير و يوخ ائتديره‌رم.» يئنه او زامانلاردا ساغ ياندا بولونان «آلتون خاقان»، اوغوز خاقانا لاپ چوخ آلتين گوموش و ديَرلي داشلار هديه ائتدي و اونا اطاعت ائده‌رک دوستلوق قوردو. اوغوز خاقانين سول يانيندا ايسه عسگرلري (سربازلاري) و شهرلري چوخ اولان «اوروم خاقان» واريدي. اوروم خاقان اوغوز خاقاني دينله‌مزدي. اوغوز خاقانين ايستک‌لريني يئنه قبول ائتمه‌دي. اوغوز خاقان غضبه گلدي، بايراغيني آچدي و عسگرلري‌ايله بيرليکده اوروم خاقانا دوغرو يورودو. قيرخ گون سونرا «بوز داغ»ين اتک‌لرينه گلدي. چاديريني قوردوردو و سس‌سيزجه اويودو. دان آغارينجا اوغوز خاقانين چاديرينا گونش كيمي بير ايشيق گيردي. او ايشيقدان گؤک توكلو، گؤک يئله‌لي[11] بؤيوك بير ارکک قورد چيخدي. قورد: «ائي اوغوز، سن اوروم اوزَرينه يورومک ايستيرسن؛ ائي اوغوز، من سنين اؤنونده يورويه‌جه‌يم.» دئدي. بونون اوزرينه اوغوز چاديريني توپلاتديردي و اوردوسويلا بيرليکده قوردو ايزله‌ديلر. گؤک توكلو گؤک يئله‌لي بؤيوك ارکک قورد ايتيل «مورن» (müren) دنيزي ياخينينداکي قارا داغين اَتَگينده دوردو. اوروم خانين اوردوسو ايله اوغوز خاقانين اوردوسو آراسيندا بؤيوك ساواش اولدو. اوغوز خاقان ساواشي قازاندي، اوروم خانين خانليغيني و خالقيني آلدي. اوغوز خاقان و عسگرلري گؤک توكلو و گؤک يئله‌لي قوردو ايزلَيه‌رک ايتيل ايرماغينا گلديلر. اوغوز خاقانين بَي‌لريندن «اولوغ اوردو بَي» ايتيل ايرماغيني گئچمک ايچين آغاجلاردان سال (كلك، نئچه آغاجي سودان گئچمك ايچين بيربيرينه باغلانان وسيله) ياپدي و بئله‌جه قارشييا گئچديلر. اوغوزون، بو بولوش خوشونا گئتدييي ايچين، بو اولوغ اوردو بَيَه «قيپچاق» آديني وئردي. گؤک توكلو گؤک يئله‌لي قوردو ايزلَيه‌رک يئنيدن يولا داوام ائتديلر. اوغوز خاقانين چوخ سئوديگي آلاجا آتي بوز داغا قاچدي. اوغوز خاقانين چوخ اوزولدوگونو گؤرن قهرمان بَي‌لريندن بيري بوز داغا چيخدي و دوققوز گون سونرا آلاجا آتي بولاراق گري دؤندوردو. اوغوز خاقان آتيني و قارلارلا اؤرتونموش قهرمان بَيي گؤرونجه چوخ سئويندي. آتيني گتيرن بو بَيه: "سن بوراداکي بي‌لره باش اول. سنين آدين سونسوزلوغا قدر «کارلوک[12]» (قارليق) اولسون.» دئدي. بير سوره قاباغا گئتديكدن سونرا گؤک توكلو و گؤک يئله‌لي ارکک قورد دوردو. «چورچت[13] يوردو» آدي وئريلن بو يئرده چورچتلرين خاقاني و خالقي اوغوز خاقانا بويون ايمه‌يينجه بؤيوك ساواش اولدو. اوغوز خاقان، چورچت خاقاني يئندي و خالقيني اؤزونه باغلادي. اوغوز خاقان، اوردوسونون اؤنونده يوروين بو گؤک توكلو گؤک يئله‌لي ارکک قوردلا «هند»، «تانقوت»، «سوريه»، گونئي‌ده «بارکان» كيمي لاپ چوخ يئري ساواشاراق قازاندي و يوردونا قاتدي. دوشمنلري اوزولدو، دوستلاري سئويندي. چوخ غنيمت و آتلا ائوينه دؤندو. گونلردن بير گون اوغوز خاقانين تجروبه‌لي بيلگه وزيري اولوغ بَي روياسيندا بير آلتين ياي و اوچ گوموش اوخ گؤردو. آلتين ياي گون دوغوسوندان گون باتيسينا قدر اوزانيردي. اوچ گوموش اوخ دا قوزئيه دوغرو گئديردي. اوغوز خاقان بو رويايي دينله‌يينجه يوردونو اوغوللاري آراسيندا پايلاشديردي.

کؤک تورک دستاني

کؤک تورکلرله ايلگيلي تثبيت ائديلن دستانين ايکي فرقلي ريوايتي بولونماقدادير. چين قايناقلاريندا تثبيت ائديلن واريانت "بوزقورد"، ابوالقاضي بهادرخان طرفيندن تثبيت ائديلن واريانت «شجره‌ي تورک» ده ايسه  " ارگنه کون" آدييلا وئريلميشدير.

[1]- اوماجيني.

[2]- بير جوره اوت كي بوياقدا ايشه گلر.

[3]- داريلماسينا يول آچدي.

[4]- balasagun

[5]- mete

[6]- kargı= نيزه.

[7]- geyik= ارككلرينين باشيندا اوزون و چاتاللي بوينوزلاري اولان بير حئيوان.

[8]- باز، شاهين.

[9]- müren

[10]- kurıkan

[11]- yeleli= آصلان كيمي حئيوانلارين بوينوندا و يا آيري يئرينده اولان توك.

[12]- اسكي بير تورك توپلولوغو.

[13]- çürçet